23 kwietnia 2014 roku
poczta
zaloguj się
 
Dieta.mp.pl
medycyna praktyczna dla pacjentów

Żywienie w chorobach wątroby

mgr inż. Joanna Jaczewska-Schuetz
Instytut Żywności i Żywienia
Zakład Żywienia i Dietetyki z Kliniką Chorób Metabolicznych i Gastroenterologii
Żywienie w chorobach wątroby

Choroby wątroby obejmują szereg jednostek chorobowych, z których najczęściej występują: ostre i przewlekłe zapalenie wątroby, marskość wątroby, choroba stłuszczeniowa wątroby i toksyczne uszkodzenie wątroby. W leczeniu tych chorób żywienie jest podstawowym elementem terapii.

W przebiegu chorób wątroby dochodzi do zaburzeń przemiany poszczególnych składników pokarmowych, dlatego konieczne jest indywidualne podejście do każdego chorego. Żywienie chorych często napotyka trudności, takie jak brak łaknienia, uczucie pełności i wzdęcia, pragnienie oraz okresowe zaburzenia trawienia. Dlatego też wytyczne dotyczące żywienia pacjentów z chorobami wątroby powinny uwzględniać indywidualne podejście do stanu chorego i fazy choroby. W przypadku braku łaknienia należy dążyć do dostarczenia organizmowi produktów o dużej wartości biologicznej.

Zalecenia żywieniowe w ostrym i przewlekłym zapaleniu wątroby

Ostre zapalenie wątroby cechuje się szybko rozwijającymi się zmianami martwiczymi i zapalnymi wywołanymi przez wirusy hepatotropowe. Ponad połowa przypadków ostrych zapaleń wątroby wywołana jest przez wirusa WZW typu A.

Przewlekłe zapalenie wątroby to trwająca ponad 6 miesięcy choroba wątroby charakteryzująca się zmianami martwiczo-zapalnymi, wywołana różnymi czynnikami: infekcyjnymi, immunologicznymi, metabolicznymi i toksycznymi.

W chorobach zapalnych wątroby stosuje się dietę łatwostrawną z ograniczeniem tłuszczu.

Zalecenia dla chorego

  • Spożywanie 5–6 niewielkich posiłków w ciągu dnia, czyli stosowanie zasady „jem mniej, a częściej”
  • Spożywanie produktów, które łatwo ulegają trawieniu i nie obciążają przewodu pokarmowego (patrz: tabela)
  • Wykluczenie produktów ciężkostrawnych, zawierających dużo błonnika, wzdymających oraz ostrych przypraw (patrz: tabela)
  • Ograniczenie spożycia tłuszczu do 45–50 g/d (tłuszcze zalecane: olej rzepakowy, słonecznikowy, sojowy, oliwa z oliwek, masło)
  • Spożywanie posiłków gotowanych, pieczonych w folii lub duszonych; przeciwwskazane jest spożywanie potraw smażonych
  • Spożywanie posiłków w spokojnej atmosferze, nigdy w pośpiechu
  • Wykluczenie z diety alkoholu

Tabela 1. Produkty i potrawy dozwolone i przeciwwskazane w chorobach zapalnych wątroby
nazwa produktu lub potrawy dozwolone przeciwwskazane
produkty zbożowe pieczywo jasne, pszenne, płatki owsiane, kukurydziane, ryż biały, cienki makaron, drobne kasze (manna, kuskus), biszkopty, sucharki pieczywa razowe, grube kasze (gryczana, pęczak), rogaliki francuskie
mleko i produkty mleczne chude mleko, odtłuszczone jogurty, kefir, zsiadłe mleko, chude sery twarogowe, maślanka, odtłuszczone serki homogenizowane mleko tłuste, ser biały i serek homogenizowany tłusty, sery żółte i topione, sery pleśniowe, ser feta, śmietana
jaja białko, 1 całe jajko na tydzień jajecznica smażona na tłuszczu/boczku
mięso, wędliny, ryby mięso z kurczaka, indyka (bez skóry), cielęcina, chuda wołowina, mięso z królika, wędliny drobiowe, polędwica, szynka bez widocznego tłuszczu, ryby chude (dorsz, mintaj, okoń, szczupak, lin, sandacz, morszczuk, halibut) oraz tłuste (pstrąg tęczowy, sardynka, śledź, makrela, łosoś, węgorz), ryby z ruszty, pieczone w piekarniku, w galarecie tłuste mięso wołowe i wieprzowe, mięso z kaczki, gęsi, baranina, mięso smażone, w panierce, tłuste wędliny, salami, kaszanka, pasztetowa, parówki, mielonki, konserwy mięsne, ryby smażone i wędzone
tłuszcze olej rzepakowy, słonecznikowy, sojowy, oliwa z oliwek, masło w ograniczonych ilościach smalec, słonina, boczek
ziemniaki gotowane, w postaci puree frytki, ziemniaki smażone, placki ziemniaczane, chipsy
warzywa marchew, kalafior, buraki, dynia, szpinak, kabaczek, fasolka szparagowa, młody zielony groszek w ograniczonych ilościach, gotowane, przecierane, drobno siekane, na surowo: zielona sałata, pomidory bez skórki warzywa kapustne, cebula, szczypior, papryka, ogórki, rzodkiewki, nasiona roślin strączkowych
owoce dojrzałe bez skórki i pestek, jabłka pieczone lub gotowane, morele, brzoskwinie – gotowane, maliny, porzeczki, czarne jagody – w postaci przecieru gruszki, śliwki, czereśnie, agrest, owoce suszone, orzechy
zupy zupy warzywne na chudych wywarach mięsnych, zupy zaprawiane chudym mlekiem lub jogurtem naturalnym kapuśniaki, grochówka, fasolowa, zupy zaprawiane śmietaną, na wywarach z kości, tłuste rosoły, zupy z proszku
przyprawy i sosy koper, pietruszka, majeranek, kminek, bazylia, oregano, wanilia, cynamon sosy na zasmażkach, majonez, musztarda, papryka chili, curry, pieprz
desery musy owocowe, galaretki, budynie na chudym mleku, miód pszczeli kremy, lody, sosy na śmietanie, torty, pączki, tłuste ciasta, np. francuskie, przemysłowe wyroby cukiernicze, czekolada, batony
napoje woda mineralna niegazowana, słaba herbata, kompoty owocowe, rozcieńczone soki owocowe i warzywne kawa, mocna herbata, mocne kakao, napoje gazowane, napoje typu cola, alkohol
Na podstawie: Szostak W.B., Cichocka A.: Modelowe diety lecznicze i diety specjalne. W: Zasady prawidłowego żywienia chorych w szpitalach. Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa 2011: 105–134, oraz Choroby wątroby i dróg żółciowych W: Jarosz M. (red.): Praktyczny podręcznik dietetyki. Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa 2010: 249–269.

Przykładowy jadłospis w chorobach zapalnych wątroby

I śniadanie

  • bułka wrocławska posmarowana cienką warstwą masła
  • ser twarogowy chudy
  • pomidor bez skórki
  • kawa zbożowa z mlekiem 0,5%

II śniadanie

  • chleb pszenno-żytni posmarowany cienką warstwą masła
  • wędlina drobiowa
  • sałata zielona
  • jabłko pieczone
  • herbata z cytryną

Obiad

  • zupa pomidorowa czysta z drobnym makaronem
  • ziemniaki puree posypane koperkiem
  • pierś z indyka gotowana w warzywach
  • kompot z truskawek

Podwieczorek

  • banan mały
  • jogurt naturalny 0% tłuszczu

Kolacja

  • ryba w galarecie (np. dorsz, mintaj, morszczuk, pstrąg, szczupak)
  • marchewka gotowana
  • kasza kuskus
  • herbata owocowa

Zalecenia żywieniowe dla pacjentów z wyrównaną marskością wątroby

Marskość wątroby to proces uszkodzenia miąższu wątroby, który charakteryzuje się zwyrodnieniem komórek wątrobowych (do zmian martwiczych włącznie) oraz powstawaniem nieprawidłowych guzków regeneracyjnych poprzedzielanych włóknistą tkanką łączną. W wyniku tych zmian dochodzi do zaburzeń w prawidłowym funkcjonowaniu wątroby. Jest to choroba przewlekła i nieodwracalna. Do najczęstszych przyczyn marskości wątroby należy nadmierne spożycie alkoholu oraz zakażenie wirusami zapalenia wątroby typu B i C.

Jednym z podstawowych elementów leczenia marskości wątroby jest zrównoważona, odpowiednio dostosowana do zapotrzebowania organizmu dieta. Ponieważ u pacjentów z marskością wątroby często stwierdza się niedożywienie białkowo-kaloryczne, należy kontrolować stan odżywienia chorego.

U pacjentów ze stwierdzonym niedożywieniem energia ze źródeł pozabiałkowych powinna wynosić 35–40 kcal/kg mc./d, natomiast białko powinno stanowić 1,5 g/kg mc. U większości chorych z wyrównaną marskością wątroby restrykcyjne zalecenia dietetyczne nie są konieczne. Dieta powinna być urozmaicona, smaczna i w miarę możliwości powinna uwzględniać preferencje kulinarne pacjenta.

W zaawansowanych chorobach wątroby (np. w marskości lub przewlekłym zapaleniu wątroby) może dochodzić do wystąpienia objawów niewyrównania, które zazwyczaj poprzedzają pojawienie się objawów niewydolności wątroby. Żywienie chorych z przewlekłymi chorobami wątroby w okresie niewyrównania oraz w okresie niewydolności wątroby wymaga odrębnego omówienia.

Zalecenia dla chorego

  • Częste spożywanie posiłków – 4–6 na dobę, w małych ilościach, o temperaturze 40°C. Pacjenci powinni spożywać późny posiłek wieczorny bogaty w węglowodany (np. kanapkę z miodem, miseczkę ryżu z gotowanym jabłkiem).
  • Spożycie węglowodanów powinno wynosić około 300–400 g/d. Zaleca się spożywanie do 30 g/d miodu ze względu na zawartość fruktozy.
  • Tłuszcze powinny pokrywać 30–50% zapotrzebowania na energię. Zaleca się spożywanie tłuszczów łatwostrawnych, takich jak śmietanka, mleko, masło, olej; należy wyeliminować tłuszcze zwierzęce, takie jak smalec, słonina i boczek.
  • Zaleca się gotowanie w wodzie, na parze, duszenie bez tłuszczu i pieczenie w folii.
  • Produktami przeciwwskazanymi są: alkohol, kawa, mocna herbata, ostre przyprawy, pokarmy wzdymające (kapusta, cebula, rośliny strączkowe, szparagi, śliwki, gruszki, czereśnie).
  • W wyrównanej marskości wątroby nie powinno się ograniczać spożycia płynów (u chorych z wodobrzuszem obowiązują ograniczenia ilości wypijanych płynów).
  • Po konsultacji z lekarzem należy rozważyć uzupełnienie diety witaminami, selenem i cynkiem.

Przykładowy jadłospis dla osób z wyrównaną marskością wątroby

I śniadanie

  • kasza manna na mleku 1,5%
  • chleb pszenno-żytni posmarowany masłem
  • schab pieczony z dodatkiem majeranku
  • pomidor
  • herbata z cytryną i miodem

II śniadanie

  • chleb pszenno-żytni posmarowany masłem
  • twarożek z sera twarogowego półtłustego ze śmietanką i drobno posiekanym szczypiorkiem
  • herbata owocowa

Obiad

  • zupa kalafiorowa z ziemniakami
  • kasza jęczmienna gotowana
  • bitki wołowe
  • buraczki gotowane
  • surówka z marchwi i jabłek
  • z olejem słonecznikowym
  • sok pomarańczowy
  • podwieczorek
  • jogurt owocowy 1,5%
  • bułka pszenna z miodem
  • kiwi

Kolacja

  • ryba gotowana w jarzynach (np. dorsz, pstrąg) z dodatkiem oliwy z oliwek
  • ryż biały
  • herbatka owocowa

Zalecenia żywieniowe w chorobie stłuszczeniowej wątroby

Choroba stłuszczeniowa wątroby rozwija się w wyniku nadmiernego gromadzenia się tłuszczu w wątrobie. Głównymi przyczynami choroby są: nadmierna masa ciała, mała aktywność fizyczna oraz nieprawidłowe nawyki żywieniowe (duże spożycie tłuszczów nasyconych i cholesterolu, małe warzyw i owoców).

U osób zdrowych tłuszcz stanowi 3–5% masy wątroby. Pod wpływem takich czynników, jak otyłość, cukrzyca typu 2 i zaburzenia metaboliczne, dochodzi do zwiększenia zawartości tłuszczu w wątrobie. Choroba stłuszczeniowa wątroby jest bardzo rozpowszechniona w populacji, ocenia się, że dotyczy około 25% ludności. U znacznego odsetka tych osób następuje progresja zmian w wątrobie pod postacią zmian zapalnych i zmian o charakterze włóknienia. Tak duże rozpowszechnienie choroby wynika z epidemii otyłości, zwłaszcza otyłości brzusznej.

W zależności od czynnika, który doprowadził do choroby, wyróżnia się alkoholową chorobę stłuszczeniową wątroby oraz niealkoholową chorobę stłuszczeniową wątroby. Mimo odmiennych czynników etiologicznych przebieg choroby jest podobny i może prowadzić do poważnych konsekwencji, m.in. do marskości wątroby.

Najważniejszym zaleceniem w leczeniu niealkoholowej choroby stłuszczeniowej wątroby jest zmniejszenie masy ciała, czyli modyfikacja sposobu żywienia i zwiększenie aktywności fizycznej.

Zalecenia dla chorego

  • Spożywanie 4–5 posiłków dziennie
  • Proporcjonalny rozkład posiłków w ciągu dnia, ostatni posiłek należy spożyć 3 godziny przed snem
  • Wybieranie produktów spożywczych niskotłuszczowych i niskocukrowych
  • Zwiększenie spożycia warzyw i owoców – powinny być spożywane kilka razy dziennie
  • Ograniczenie spożycia tłuszczów zwierzęcych
  • Wybieranie produktów bogatych w błonnik pokarmowy: produktów zbożowych pełnoziarnistych (razowe, graham), warzyw, owoców
  • Rezygnacja z żywności typu fast-food
  • Robienie przed wyjściem z domu listy zakupów, planowanie posiłków
  • Zalecane jest gotowanie, gotowanie na parze, pieczenie i grillowanie, niezalecane zaś smażenie


Tabela 2. Produkty zalecane i przeciwwskazane w chorobie stłuszczeniowej wątroby
nazwa produktu lub potrawy dozwolone przeciwwskazane
produkty zbożowe pieczywo pełnoziarniste (razowe, graham), chrupkie, mieszane, kasze gruboziarniste (jęczmienna, gryczana), ryż brązowy, makarony, płatki (owsiane, jęczmienne), musli bez dodatku cukru słodkie pieczywo, duża ilość pieczywa pszennego, musli z dodatkiem cukru
mleko i produkty mleczne mleko 0%, 0,5%, jogurty naturalne, kefiry, maślanki, biały ser chudy, serek granulowany light mleko tłuste, jogurty tłuste, śmietana, mleko skondensowane, ograniczać: serki homogenizowane, sery pleśniowe, sery żółte, serki topione, sery typu feta
mięso, wędliny, ryby mięsa chude (wołowina, cielęcina, kurczak bez skóry, indyk bez skóry, chuda wieprzowina), chude wędliny, ryby dozwolone wszystkie (nie smażone!), zaleca się zwłaszcza ryby morskie (łosoś, makrela, dorsz, śledź, halibut, tuńczyk) mięsa tłuste (wieprzowina, gęsi, kaczki, baranina), wędliny tłuste, pasztety, tłuste wyroby garmażeryjne, ryby smażone
tłuszcze margaryny miękkie (smarować cienką warstwą), masło w ograniczonej ilości, oleje roślinne do surówek (rzepakowy, słonecznikowy, sojowy) do krótkotrwałego smażenia (rzepakowy, oliwa z oliwek) smalec, słonina, boczek, margaryny twarde, śmietana
ziemniaki gotowane, kopytka frytki, ziemniaki smażone, placki ziemniaczane, chipsy
warzywa wszystkie warzywa świeże i mrożone, na surowo lub gotowane warzywa z zasmażkami, warzywa smażone, z majonezem
owoce świeże i mrożone bez dodatku cukru i bitej śmietany, winogrona, banany – w ograniczonej ilości owoce konserwowe słodzone, desery owocowe z bitą śmietaną
cukier i słodycze miód w małej ilości wszystkie słodycze należy wyeliminować z diety
zupy zupy warzywne, zupy bez śmietany, bez zasmażek zupy zaprawiane śmietaną, zasmażkami, tłuste rosoły, zupy w proszku
przyprawy i sosy wszystkie dozwolone, sól w ograniczonych ilościach sosy na tłustych wywarach, sosy i dressingi sałatkowe, tłusta śmietana, majonez
desery kompoty, kisiele, galaretki, musy, sałatki owocowe, koktajle mleczne z owocami wszystkie słodycze należy wyeliminować z diety
napoje soki owocowe bez cukru, soki warzywne, herbatki owocowe, woda mineralna, herbata, kawa, kawa zbożowa na chudym mleku słodkie napoje gazowane
Na podstawie: Szostak W.B., Cichocka A.: Modelowe diety lecznicze i diety specjalne. W: Zasady prawidłowego żywienia chorych w szpitalach. Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa 2011: 105–134, oraz Choroby wątroby i dróg żółciowych W: Jarosz M. (red.): Praktyczny podręcznik dietetyki. Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa 2010: 249–269.

Przykładowy jadłospis w chorobie stłuszczeniowej wątroby

I śniadanie

  • chleb graham
  • margaryna miękka
  • szynka kanapkowa
  • pomidor
  • kawa zbożowa z mlekiem 0,5%
  • bez cukru

II śniadanie

  • chleb pszenno-żytni
  • ser twarogowy chudy
  • sałatka z selera naciowego, papryki z łyżką oleju słonecznikowego
  • herbata bez cukru

Obiad

  • zupa jarzynowa z ziemniakami
  • kasza gryczana gotowana
  • gulasz wołowy
  • surówka z marchwi i jabłek
  • z olejem słonecznikowym
  • sok pomarańczowy

Podwieczorek

  • jogurt naturalny 0,5%
  • z dodatkiem musli
  • kiwi

Kolacja

  • ryż zapiekany z jabłkiem
  • i cynamonem
  • herbatka owocowa bez cukru

Publikacje, którym ufa Twój lekarz

Medycyna Praktyczna jest wiodącym krajowym wydawcą literatury fachowej. 98% lekarzy podejmuje decyzje diagnostyczne lub terapeutyczne z wykorzystaniem naszych publikacji.

 

Aktualności

  • Co trzecia Polka sięga po suplementy, na ogół niepotrzebnie
    Co trzecia Polka i co czwarty Polak sięgają po suplementy diety, których zażywanie - poza niektórymi wyjątkami - na ogół nie jest potrzebne dla zachowania zdrowia. To zbędny wydatek – przekonywali we wtorek specjaliści na konferencji prasowej w Warszawie.
  • Rząd opodatkuje słodkie napoje gazowane?
    Resort finansów analizuje możliwość opodatkowania napojów gazowanych zawierających cukier - czytamy w "Dzienniku Gazecie Prawnej".
  • Dowcipny wyraz wdzięczności pacjentki
    Równo rok temu, 4 marca 2013 r., Pani Katarzyna przeszła w Oddziale Klinicznym Chirurgii Endoskopowej, Metabolicznej oraz Nowotworów Tkanek Miękkich Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie zabieg laparoskopowej rękawowej resekcji żołądka.

Lekarze odpowiadają na pytania

Zadaj pytanie ekspertowi:

Lekarze komentują