Skuteczność diet w zmniejszaniu masy ciała – czy dieta śródziemnomorska jest właściwa?

Skuteczność diet w zmniejszaniu masy ciała – czy dieta śródziemnomorska jest właściwa?Oceń:
Lluís Serra-Majem, MD PhD
Department of Clinical Sciences, University of Las Palmas de Gran Canaria, Hiszpania
Prezes Mediterranean Diet Foundation
Opublikowano w piśmie Medycyna Praktyczna 2008/11
Skuteczność diet w zmniejszaniu masy ciała – czy dieta śródziemnomorska jest właściwa?
Fot. 123rf.com/Hannu Viitanen

Artykuł został napisany specjalnie dla Medycyny Praktycznej i Polskiego Archiwum Medycyny Wewnętrznej

Skróty: – dieta śródziemnomorska, DBW – dieta bogatowęglowodanowa, DUW – dieta ubogowęglowodanowa

Wybrane diety redukcyjne i ich wpływ na masę ciała

Zwiększająca się liczba osób z nadwagą i otyłych, z towarzyszącymi zaburzeniami, takimi jak cukrzyca typu 2, nadciśnienie tętnicze i dyslipidemia, stała się w wielu krajach świata jednym z głównych problemów zdrowia publicznego.[1] Równocześnie ze wzrostem częstości występowania otyłości zwiększyła się liczba diet odchudzających. Zalecane strategie kontroli masy ciała obejmują zwykle stosowanie diet ubogotłuszczowych, które umożliwiają ograniczenie kaloryczności posiłków i zmniejszenie ryzyka sercowo-naczyniowego. Chociaż wytyczne stosowania diety bogatej w węglowodany złożone, ubogotłuszczowej i ubogoenergetycznej (dieta bogatowęglowodanowa – DBW) na ogół są akceptowane,[2-4] to utrzymywanie się epidemii otyłości i cukrzycy typu 2 wskazuje na to, że do jej przezwyciężenia potrzebne są nowe strategie żywieniowe. Przy rosnącym zainteresowaniu opinii publicznej kontrolą masy ciała ukazały się badania nad rolą, jaką w redukcji wagi i zmniejszaniu ryzyka chorób może odegrać dieta o dużym stosunku białka do węglowodanów;[5] spowodowało to skupienie znacznej uwagi społeczeństwa i mediów na dietach ubogich w węglowodany, a bogatych w białko (dieta ubogowęglowodanowa – DUW).

Diety ubogowęglowodanowe są atrakcyjne, ponieważ dają nadzieję na szybką utratę wagi bez konieczności liczenia kalorii i rezygnowania z wielu smacznych dań. W przeciwieństwie do nich w tradycyjnych dietach redukcyjnych zaleca się ograniczenie spożycia tłuszczu i kalorii, a utrzymanie dużej zawartości węglowodanów złożonych, co może być trudniejsze do przestrzegania. Niemniej w niektórych badaniach eksperymentalnych porównujących oba rodzaje diet stwierdzono, że niezależnie od zastosowanej diety jedyną zmienną prognozującą wielkość utraty masy ciała było jej przestrzeganie zgłaszane przez samych pacjentów.[6,7]

Skuteczność ubogotłuszczowej DBW, w porównaniu z DUW, wykazano ostatnio w metaanalizie 6 badań z randomizacją prowadzonych u pacjentów ambulatoryjnych.[8-13] Autorzy tej metaanalizy[14] stwierdzili, że DUW bez ograniczeń kalorycznych są co najmniej równie skuteczne w zmniejszaniu masy ciała w rocznym okresie obserwacji, jak ubogokaloryczne diety ubogotłuszczowe. Po upływie 6 miesięcy redukcja masy ciała była większa u osób przydzielonych do stosowania DUW niż u osób stosujących dietę ubogotłuszczową. Po 12 miesiącach różnica ta nie była już znamienna. Nie stwierdzono różnic w wysokości ciśnienia tętniczego. Zmiany stężeń triglicerydów i cholesterolu HDL były korzystniejsze u osób przydzielonych do stosowania DUW, ale u osób stosujących diety ubogotłuszczowe wystąpiła poprawa w zakresie stężenia cholesterolu całkowitego i cholesterolu LDL.

Skład diety redukcyjnej a insulinooporność

Ponieważ insulinooporność występuje nie u wszystkich osób otyłych, McLaughlin i wsp. do badania oceniającego wpływ umiarkowanych zmian zawartości węglowodanów i tłuszczów w dietach redukcyjnych na utratę masy ciała i ryzyko chorób sercowo-naczyniowych w okresie 16 tygodni zakwalifikowali wyłącznie osoby otyłe z insulinoopornością.[15] Stwierdzili, że dieta ubogokaloryczna, umiarkowanie uboższa w węglowodany i bogatsza w tłuszcze nienasycone (dieta typu śródziemnomorskiego), równie skutecznie jak tradycyjne diety ubogotłuszczowe zmniejsza masę ciała i może być korzystniejsza w redukcji wskaźników ryzyka sercowo-naczyniowego. W niedawno opublikowanym badaniu klinicznym, do którego włączono 322 osoby z umiarkowaną otyłością, głównie mężczyzn, Shai i wsp. wykazali, że w okresie 24 miesięcy zarówno dieta śródziemnomorska (DŚ), jak i DUW mogą stanowić skuteczną alternatywę dla diet ubogotłuszczowych w redukcji masy ciała.[16] Korzystniejszy wpływ DŚ na kontrolę glikemii i fakt, że u osób stosujących DŚ praktycznie nie występował ponowny przyrost masy ciała, wskazują, iż DŚ jest prawdopodobnie najlepszą dietą redukcyjną dla osób z umiarkowaną otyłością lub nadwagą. Dla bardzo otyłych odpowiednie mogą być jednak inne diety.

Dlaczego dieta śródziemnomorska może chronić przed wzrostem masy ciała?

Inne czynniki, które trzeba brać pod uwagę, to indeks glikemiczny (p. Indeks glikemicznyprzyp. red.) i rodzaj węglowodanów (złożone czy proste) w diecie. Ponadto należy pamiętać o wnioskach z analizy nawyków żywieniowych w dobie współczesnej epidemii otyłości i cukrzycy w Stanach Zjednoczonych, która wskazała, że za zwiększenie spożycia kalorii odpowiadają niemal wyłącznie węglowodany.[17] Wydaje się jednak, że zupełnie inny jest profil żywieniowy w krajach basenu Morza Śródziemnego, gdzie rosnącej częstości występowania otyłości towarzyszy zmniejszenie spożycia głównych źródeł węglowodanów.[18]

W niedawnym przeglądzie systematycznym[19] wyciągnięto wniosek, że dane epidemiologiczne na temat związku między przestrzeganiem DŚ a nadwagą lub otyłością są ograniczone i sprzeczne, jako że oceniano go tylko w 21 badaniach (w większości badania eksperymentalne, a także przekrojowe i kohortowe). W żadnym z badań nie stwierdzono, aby DŚ znamiennie zwiększała częstość występowania otyłości. Nieco ponad połowa badań dostarcza dowodów, że przestrzeganie DŚ wiąże się z rzadszym występowaniem nadwagi lub otyłości, bądź sprzyja utracie masy ciała. W niektórych badaniach ochronny wpływ DŚ był dość duży – w badaniach kohortowych prawdopodobieństwo otyłości u mężczyzn ściśle przestrzegających tej diety było o 29% mniejsze.[20] Jeszcze silniejszy wpływ ochronny DŚ stwierdzono w badaniach przekrojowych – prawdopodobieństwo nadwagi i otyłości było nawet o 51% mniejsze.[21] Ponadto w niektórych badaniach interwencyjnych wykazano istotne zmniejszenie masy ciała, sięgające 14 kg w jednym z badań.[22] Na gruncie fizjologii można na kilka sposobów wytłumaczyć, dlaczego główne składniki DŚ mogą chronić przed wzrostem masy ciała. Dieta ta jest bogata w produkty pochodzenia roślinnego dostarczające duże ilości błonnika pokarmowego, który ma udowodnione działanie nasilające uczucie sytości i przyśpieszające jej wystąpienie w czasie posiłku za pośrednictwem takich mechanizmów, jak dłuższe żucie, większe wypełnienie żołądka i uwalnianie większych ilości cholecystokininy.[23] Ważną rolę w przyroście masy ciała odgrywa gęstość energetyczna pokarmów (kaloryczność na jednostkę masy – przyp. red.), ponieważ spożywanie smacznej, gęstej energetycznie żywności wiąże się ze złą kontrolą łaknienia i prowadzi do przejadania się. DŚ cechuje się małą gęstością energetyczną,[23] jak również stosunkowo małym ładunkiem glikemicznym[24] w porównaniu z wieloma innymi dietami, co w połączeniu z większą zawartością wody prowadzi do szybszego osiągania sytości i mniejszego spożycia kalorii, dzięki czemu ułatwia uniknięcie przyrostu masy ciała. W tych nielicznych badaniach (wszystkie eksperymentalne), w których obliczono odsetek energii pochodzącej z tłuszczów w DŚ, podawane wartości odpowiadały umiarkowanie dużej zawartości tłuszczów w tradycyjnej DŚ (30–40% całej energii). Wyrażano obawy o efekty diet stosunkowo bogatych w tłuszcze, po części z powodu możliwego przyrostu masy ciała.[25] Istnieją jednak dane, że diety bogatotłuszczowe nie są główną przyczyną otyłości,[24] ponieważ w ważnych badaniach kohortowych[26-28] i obserwacjach długoterminowych[22,29] nie stwierdzono istotnego związku między dietami o większej zawartości tłuszczu a otyłością.

Dieta śródziemnomorska w zapobieganiu otyłości

Zarówno DŚ, jak i dieta ubogotłuszczowa mogą mieć podobny korzystny wpływ na masę ciała dzięki dużej zawartości błonnika i małej gęstości energetycznej ich składników. Niemniej DŚ ma kilka cech korzystnych dla zapobiegania otyłości. Po pierwsze: skład jakościowy tłuszczów; DŚ zawiera niewiele kwasów tłuszczowych zwiększających stężenie cholesterolu (nasyconych i trans), a dużo jednonienasyconych (ok. 67% energii pochodzącej z tłuszczów),[30] takich jak kwas oleinowy zawarty w oliwie z oliwek, który daje istotne korzyści zdrowotne.[23] Po drugie: chociaż się uważa, że tłuszcz ma najsłabsze właściwości sycące spośród makroskładników pokarmowych, to zwyczaj dodawania oliwy do sałat, jarzyn i dań z warzyw strączkowych poprawia ich smak. Zwiększa to spożycie produktów bogatych w błonnik pokarmowy i o małej gęstości energetycznej, co skutkuje szybszym i dłuższym uczuciem sytości. Po trzecie: wykazano, że spożywanie tłuszczów jednonienasyconych nasila poposiłkową oksydację tłuszczów, termogenezę indukowaną dietą i całkowity dzienny wydatek energetyczny, w porównaniu z innymi tłuszczami, na przykład nasyconymi.[31,32] Może to stanowić fizjologiczne wyjaśnienie, dlaczego spożywanie oliwy z oliwek rzadziej się wiąże ze zwiększeniem masy ciała.[27] Na koniec: DŚ jest bardzo smaczna, a więc lubiana i dobrze tolerowana przez osoby ją stosujące; wykazano, że stopień przestrzegania DŚ jest wysoki.[29,33,34]

Oprócz korzystnego składu kwasów tłuszczowych, dodatkowe korzyści zdrowotne ze stosowania DŚ wynikają z różnorodności warzyw i większej ilości produktów roślinnych (w tym orzechów i nasion). Wobec mniejszej zawartości produktów zwierzęcych, dostarczających 10–15% energii w postaci białek, DŚ dostarcza pożywienia bogatego w związki nieodżywcze i mikroelementy, w szczególności antyoksydanty, które w sumie zwiększają korzyści zdrowotne, jak na przykład zmniejszenie ryzyka choroby wieńcowej i cukrzycy typu 2.[30,35]

Podsumowując: wykazano, że DŚ nie wiąże się otyłością, a ponadto może być bardzo skutecznym narzędziem w zmniejszaniu masy ciała u osób z nadwagą i otyłych.

Piśmiennictwo:

1. Manson J.E., Skerrett P.J., Greenland P., VanItallie T.B.: The escalating pandemics of obesity and sedentary lifestyle: a call to action for clinicians. Arch. Intern. Med., 2004; 164: 249–258
2. American Diabetes Association: Nutrition principles and recommendations in diabetes. Diabetes Care, 2004; 27: S36–S46
3. American Heart Association: Dietary guidelines, revision 2000. Circulation, 2000; 102: 2284–2299
4. National Institutes of Health, NHLBI: Clinical guidelines on the identification, evaluation, and treatment of overweight and obesity in adults – the evidence report. Obes. Res., 1998; 6: 51S–210S
5. Noakes M., Keogh J.B., Foster P.R., Clifton P.: Effect of an energy-restricted, highprotein, low-fat diet relative to a conventional high-carbohydrate, low-fat diet on weight loss, body composition, nutritional status, and markers of cardiovascular health in obese women. Am. J. Clin. Nutr., 2005; 81: 1298–1306
6. Bravata D.M., Sanders L., Huang J. i wsp.: Efficacy and safety of low-carbohydrate diets: a systematic review. JAMA, 2003; 289: 1837–1850
7. Bautista-Castano I., Molina-Cabrillana J., Montoya-Alonso J.A., Serra-Majem L.: Variables predictive of adherence to diet and physical activity recommendations in the treatment of obesity and overweight, in a group of Spanish subjects. Int. J. Obes. Relat. Metab. Disord., 2004; 28: 697–705
8. Stern L., Iqbal N., Seshadri P. i wsp.: The effects of low-carbohydrate versus conventional weight loss diets in severely obese adults: one-year follow-up of a randomized trial. Ann. Intern. Med., 2004; 140: 778–785
9. Brehm B.J., Seeley R.J., Daniels S.R., D'Alessio D.A.: A randomized trial comparing a very low carbohydrate diet and a calorie-restricted low fat diet on body weight and cardiovascular risk factors in healthy women. J. Clin. Endocrinol. Metab., 2003; 88: 1617–1623
10. Foster G.D., Wyatt H.R., Hill J.O. i wsp.: A randomized trial of a low-carbohydrate diet for obesity. N. Engl. J. Med., 2003; 348: 2082–2090
11. Samaha F.F., Iqbal N., Seshadri P. i wsp.: A low-carbohydrate as compared with a low-fat diet in severe obesity. N. Engl. J. Med., 2003; 348: 2074–2081
12. Yancy W.S. Jr, Olsen M.K., Guyton J.R. i wsp.: A low-carbohydrate, ketogenic diet versus a low-fat diet to treat obesity and hyperlipidemia: a randomized, controlled trial. Ann. Intern. Med., 2004; 140: 769–777
13. Dansinger M.L., Gleason J.A., Griffith J.L. i wsp.: Comparison of the Atkins, Ornish, Weight Watchers, and Zone diets for weight loss and heart disease risk reduction: a randomized trial. JAMA, 2005; 293: 43–53
14. Nordmann A.J., Nordmann A., Briel M. i wsp.: Effects of low-carbohydrate vs low-fat diets on weight loss and cardiovascular risk factors: a meta-analysis of randomized controlled trials. Arch. Intern. Med., 2006; 166: 285–293
15. McLaughlin T., Carter S., Lamendola C. i wsp.: Effects of moderate variations in macronutrient composition on weight loss and reduction in cardiovascular disease risk in obese, insulin-resistant adults. Am. J. Clin. Nutr., 2006; 84: 813–821
16. Shai I., Schwarzfuchs D., Henkin Y. i wsp.; Dietary Intervention Randomized Controlled Trial (DIRECT) Group: Weight loss with a low-carbohydrate, Mediterranean, or lowfat diet. N. Engl. J. Med., 2008; 17; 359: 229–241
17. Trends in intake of energy and macronutrients – United States, 1971–2000. MMWR Morb. Mortal. Wkly Rep., 2004; 53: 80–82
18. Moreno L.A., Sarría A., Popkin B.M.: The nutrition transition in Spain: a European Mediterranean country. Eur. J. Clin. Nutr., 2002; 56: 992–1003
19. Buckland G., Bach A., Serra-Majem L.: Obesity and the Mediterranean diet: a systematic review of observational and intervention studies. Obes. Rev., 2008 Jun 10
20. Mendez M.A., Popkin B.M., Jakszyn P. i wsp.: Adherence to a Mediterranean diet is associated with reduced 3-year incidence of obesity. J. Nutr., 2006; 136: 2934–2938
21. Panagiotakos D.B., Chrysohoou C., Pitsavos C., Stefanadis C.: Association between the prevalence of obesity and adherence to the Mediterranean diet: the ATTICA study. Nutrition, 2006; 22: 449–456
22. Esposito K., Pontillo A., Di Palo C. i wsp.: Effect of weight loss and lifestyle changes on vascular inflammatory markers in obese women: a randomized trial. JAMA, 2003; 289: 1799–1804
23. Schroder H.: Protective mechanisms of the Mediterranean diet in obesity and type 2 diabetes. J. Nutr. Biochem., 2007; 18: 149–160
24. Willett W.C., Leibel R.L.: Dietary fat is not a major determinant of body fat. Am. J. Med., 2002; 113 (supl. 9B): 47S–59S
25. Ferro-Luzzi A., James W.P., Kafatos A.: The high-fat Greek diet: a recipe for all? Eur. J. Clin. Nutr., 2002; 56: 796–809
26. Keys A., Menotti A., Karvonen M.J. i wsp.: The diet and 15-year death rate in the seven countries study. Am. J. Epidemiol., 1986; 124: 903–915
27. Sanchez-Villegas A., Bes-Rastrollo M., Martinez-Gonzalez M.A., Serra-Majem L.: Adherence to a Mediterranean dietary pattern and weight gain in a follow-up study: the SUN cohort. Int. J. Obes. (Lond.), 2006; 30: 350–358
28. Seccareccia F., Lanti M., Menotti A., Scanga M.: Role of body mass index in the prediction of all cause mortality in over 62,000 men and women. The Italian RIFLE Pooling Project. Risk Factor and Life Expectancy. J. Epidemiol. Community Health, 1998; 52: 20–26
29. McManus K., Antinoro L., Sacks F.: A randomized controlled trial of a moderate-fat, low-energy diet compared with a low fat, low-energy diet for weight loss in overweight adults. Int. J. Obes. Relat. Metab. Disord., 2001; 25: 1503–1511
30. Grundy S.M., Abate N., Chandalia M.: Diet composition and the metabolic syndrome: what is the optimal fat intake? Am. J. Med., 2002; 113 (supl. 9B): 25S–29S
31. Soares M.J., Cummings S.J., Mamo J.C. i wsp.: The acute effects of olive oil v. cream on postprandial thermogenesis and substrate oxidation in postmenopausal women. Br. J. Nutr., 2004; 91: 245–252
32. Piers L.S., Walker K.Z., Stoney R.M. i wsp.: Substitution of saturated with monounsaturated fat in a 4-week diet affects body weight and composition of overweight and obese men. Br. J. Nutr., 2003; 90: 717–727
33. Sofi F., Cesari F., Abbate R. i wsp.: Adherence to Mediterranean diet and health status: meta-analysis. BMJ, 2008; 337: 1344; DOI: 10.1136/bmj.a1344
34. Zazpe I., Sanchez-Tainta A., Estruch R. i wsp.: A large randomized individual and group intervention conducted by registered dietitians increased adherence to Mediterraneantype diets: the PREDIMED study. J. Am. Diet. Assoc., 2008; 108: 1134–1144
35. Serra-Majem L., Roman B., Estruch R.: Scientific evidence of interventions using the Mediterranean diet: a systematic review. Nutr. Rev., 2006; 64: S27–S47
Data utworzenia: 06.06.2012
Udostępnij:
Wysłanie wiadomości oznacza akceptację regulaminu

Publikacje, którym ufa Twój lekarz

Medycyna Praktyczna jest wiodącym krajowym wydawcą literatury fachowej. 98% lekarzy podejmuje decyzje diagnostyczne lub terapeutyczne z wykorzystaniem naszych publikacji.

 

Zaprenumeruj newsletter

Na podany adres wysłaliśmy wiadomość z linkiem aktywacyjnym.

Dziękujemy.

Ten adres email jest juz zapisany w naszej bazie, prosimy podać inny adres email.

Na ten adres email wysłaliśmy już wiadomość z linkiem aktywacyjnym, dziękujemy.

Wystąpił błąd, przepraszamy. Prosimy wypełnić formularz ponownie. W razie problemów prosimy o kontakt.

Jeżeli chcesz otrzymywać lokalne informacje zdrowotne podaj kod pocztowy

Nie, dziękuję.

Aktualności

Lekarze odpowiadają na pytania

Przychodnie i gabinety lekarskie w pobliżu

Leki

Zadaj pytanie ekspertowi:

Wysłanie wiadomości oznacza akceptację regulaminu

Korzystając ze stron oraz aplikacji mobilnych Medycyny Praktycznej, wyrażasz zgodę na używanie cookies zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki oraz zgodnie z polityką Medycyny Praktycznej dotyczącą plików cookies