2 października 2014 roku
poczta
zaloguj się
 
Dieta.mp.pl
medycyna praktyczna dla pacjentów

Aktywność fizyczna u osób zdrowych

Prof. dr hab. n. med. Wojciech Drygas, Prof. dr hab. n. med. Ryszard Piotrowicz, Prof. dr hab. n. med. Anna Jegier, dr n. med. Grzegorz Kopeć, Prof. dr hab. n. med. Piotr Podolec
Podręcznik Polskiego Forum Profilaktyki pod redakcją prof. dr. hab. Piotra Podolca, Medycyna Praktyczna, Kraków 2010
Aktywność fizyczna u osób zdrowych
Fot. Photl.com

Niedostateczna aktywność fizyczna stanowi istotny, choć nadal niedoceniany czynnik wpływający na stan zdrowia, chorobowość i umieralność.

W większości krajów wysoko rozwiniętych od przynajmniej 20 lat można mówić wręcz o epidemii „lenistwa ruchowego” (Manson 2001). Jest to z jednej strony skutek dobrodziejstw, jakie przyniosła cywilizacja, i związanych z nimi zmian stylu życia, z drugiej zaś braku wiedzy o znaczeniu wysiłku fizycznego dla zdrowia człowieka.

Najnowsze badania wskazują, że 50–60% dorosłych Polaków cechuje zbyt mała aktywność fizyczna (Drygas, Kwaśniewska i wsp. 2005, Drygas 2006). Dotyczy to szczególnie kobiet, mieszkańców dużych aglomeracji miejskich oraz osób o niższym statusie socjoekonomicznym. Coraz większym problemem zdrowia publicznego jest też zbyt mała aktywność fizyczna dzieci i młodzieży: ponad 50% dziewcząt i około 33% chłopców w Polsce wykazuje zbyt małą aktywność ruchową (Woynarowska B. 2006). Warto zaznaczyć, że w naszym kraju brak aktywności fizycznej rzadko jest postrzegany jako czynnik ryzyka chorób sercowo-naczyniowych – ChSN (Kopeć G. i wsp. 2007).

Definicje

Zgodnie z klasyczną definicją aktywność fizyczna to „każdy ruch ciała konieczny do codziennego życia lub część programu ćwiczeniowego”.

Niedostateczna aktywność fizyczna to aktywność o intensywności poniżej 4–5 MET (50–70W) i(lub) niepowodująca wydatkowania więcej niż 500 kcal/tydzień. Niektórzy autorzy definiują niedostateczną aktywność fizyczną jako wydatek energetyczny związany z wysiłkiem fizycznym mniejszy niż 10% całkowitego dobowego wydatku energetycznego (Bernstein i wsp. 1999, Varo i wsp. 2003) lub o czasie trwania krótszym niż 25 minut dziennie (Leon i wsp. 2007).

Na przykład za niezadowalającą z punktu widzenia prewencji pierwotnej i wtórnej uznaje się aktywność:

  • w czasie wolnym od pracy ograniczoną do codziennej toalety, ubierania się, wykonywania prac domowych i lekkich ogrodowych, zajęć związanych z zabezpieczeniem funkcjonowania domu (zakupy, sprawy urzędowe itd.), lekkich wysiłków w ramach rekreacji (wolny spacer, wolna jazda na rowerze, łowienie ryb, bilard, kręgle),
  • zawodową ograniczoną do pracy siedzącej lub stojącej, prowadzenia samochodu, automatycznej obsługi maszyn i urządzeń.

Korzyści wynikające z aktywności ruchowej w profilaktyce choroby niedokrwiennej serca (ChNS)

Wysiłek fizyczny zmniejsza występowanie czynników ryzyka miażdżycy w populacji osób zdrowych, przyczyniając się do zmniejszenia zapadalności na ChSN. Korzystne efekty regularnej aktywności ruchowej w profilaktyce ChSN wykazano w wieloletnich badaniach epidemiologicznych prowadzonych w Stanach Zjednoczonych: badaniu Framingham, Multiple Risk Factor Intervention Trial (MRFIT), Harvard Alumni Study czy Nurses Health Study (Blair i wsp. 1989, Paffenbarger i wsp. 1993, Warburton i wsp. 2006) oraz w wielu innych krajach, m.in. w Wielkiej Brytanii i krajach skandynawskich (Rosengren i wsp. 1997, Schnohr i wsp. 2006). Z metaanaliz dostępnych badań wynika, że aktywność fizyczna związana z wydatkiem energetycznym powyżej 4200 kJ/tydz. (tj. >1000 kcal/tydzień) wiąże się ze znaczną redukcją umieralności ogólnej (w granicach 25–47%), a ryzyko choroby niedokrwiennej serca zmniejsza się w granicach 30–50% (Lee i wsp. 2001). U kobiet i mężczyzn aktywnych fizycznie stwierdza się około 20–30% mniejsze ryzyko udaru mózgu zarówno niedokrwiennego, jak i krwotocznego (Oczkowski 2005, Know i wsp. 2006). Zależność między wydolnością a ryzykiem udaru mózgu pozostaje istotna także po uwzględnieniu innych czynników ryzyka ChSN.

Osoby niepalące, utrzymujące prawidłowy ciężar ciała i wykonujące odpowiednią dawkę ćwiczeń żyją średnio o 5–7 lat dłużej od swych rówieśników nieprzestrzegających zasad zdrowego stylu życia

Mniejsze ryzyko wystąpienia ChSN wraz ze wzrostem aktywności fizycznej wykazano u mężczyzn i u kobiet, w tym także u osób w podeszłym wieku (m.in. Bijnen i wsp. 1999, Myers i wsp. 2004, Warburton i wsp. 2006). Efekt ochronny treningu dotyczy nie tylko osób zupełnie zdrowych (lub bezobjawowych), lecz także osób obciążonych czynnikami ryzyka (np. palacze tytoniu) bądź z rozpoznanymi chorobami przewlekłymi zwiększającymi ryzyko wstąpienia miażdżycy i jej powikłań (nadciśnienie tętnicze, otyłość, cukrzyca, zespół metaboliczny) (Church i wsp. 2005, Pedersen i Saltin 2006).

Osoby niepalące, utrzymujące prawidłowy ciężar ciała i wykonujące odpowiednią dawkę ćwiczeń żyją średnio o 5–7 lat dłużej od swych rówieśników nieprzestrzegających wyżej wymienionych zasad zdrowego stylu życia. (Schnohr i wsp. 2006). Należy podkreślić, że wysiłek fizyczny jest czynnikiem ochronnym niezależnym od uwarunkowań genetycznych oraz innych uznanych czynników ryzyka – biologicznych i socjoekonomicznych (Rosengren i Wilhelmsen 1997, Carlsson i wsp. 2007). Efekt ochronny wysiłku w prewencji ChSN i innych chorób przewlekłych zależy od dawki (wydatku energetycznego, czasu trwania, częstości itp.) i jest wyraźnie związany z poziomem wydolności fizycznej (m.in. Blair i wsp. 2001, Kurl i wsp. 2003, Schnohr i wsp. 2006).

Korzyści wynikające z aktywności ruchowej u osób bez choroby serca

Z danych opublikowanych niedawno przez US Department of Health and Human Services wynika, że tylko w Stanach Zjednoczonych liczba przedwczesnych zgonów spowodowanych siedzącym trybem życia sięga 250 000 rocznie (Manson i wsp. 2001).

Brak regularnych ćwiczeń fizycznych jest przyczyną co najmniej 17 chorób przewlekłych

Najnowsze badania wskazują, że brak regularnych ćwiczeń fizycznych jest przyczyną co najmniej 17 chorób przewlekłych, w tym ChSN, niektórych nowotworów, cukrzycy, otyłości, a także osteoporozy. U osób o dużej aktywności fizycznej w badaniach długofalowych stwierdzono redukcję częstości zgonów z powodu chorób nowotworowych w granicach 25–30%, natomiast wśród mężczyzn o największej wydolności fizycznej nawet w granicach 25–59% (Sawada 1999, Schnohr i wsp. 2006). Metaanaliza około 170 badań kohortowych wskazuje, że regularne ćwiczenia fizyczne redukują częstość występowania nowotworów złośliwych jelita grubego, sutka, prawdopodobnie również gruczołu krokowego, płuc oraz endometrium (Friedenreich 2002, Campbell i Mc Tiernan 2007).

Od dawna wiadomo, że aktywność ruchowa ma decydujące znaczenie w profilaktyce i leczeniu nadwagi i otyłości, a także – co warto wyraźnie podkreślić – zespołu metabolicznego (ZM). Wyniki najnowszych badań własnych, których okres obserwacji wynosił 10–25 lat, wykazały, że trening o wydatku energetycznym powyżej 2000 kcal/tydz. chroni skutecznie przed występowaniem otyłości i ZM u osób w wieku średnim i starszym; jeszcze większe znaczenie jako czynnik ochronny ma wysoka wydolność fizyczna (Drygas i wsp. 2005, 2006).

Regularna aktywność fizyczna wpływa korzystnie na sprawność umysłową i stanowi czynnik ochronny przed zaburzeniami pamięci

Korzystne efekty systematycznych ćwiczeń ruchowych wykazano także w wielu innych chorobach przewlekłych, m.in. chorobach układu oddechowego (przewlekła obturacyjna choroba płuc, astma oskrzelowa), chorobach mięśni, stawów i kości (osteoarthritis, osteoporoza, fibromialgia, zespół przewlekłego zmęczenia), depresji oraz chorobach nowotworowych.

Nie do przecenienia jest pozytywny wpływ wysiłku na funkcjonowanie organizmu osób w wieku starszym i zjawisko tzw. pomyślnego starzenia się (successful ageing). Regularna aktywność fizyczna wpływa korzystnie na sprawność umysłową i stanowi czynnik ochronny przed zaburzeniami pamięci. Badania autorów kanadyjskich, japońskich i amerykańskich wskazują, że ćwiczenia fizyczne zmniejszają częstość depresji oraz ryzyko demencji z powodu chorób naczyniowych mózgu (Barnes i wsp. 2003, Yoshitake i wsp. 1995, Laurin i wsp. 2001).

Podstawowe zasady dawkowania ćwiczeń fizycznych

Korzystne kardioprotekcyjne oddziaływanie zdrowotne wysiłku fizycznego zależy od:

  • rodzaju treningu,
  • całkowitej dawki ćwiczeń, określanej najczęściej jako wielkość wydatku energetycznego w ciągu tygodnia,
  • częstości treningu,
  • intensywności wykonywanych wysiłków.

Zbyt mała dawka ćwiczeń nie przyniesie istotnych efektów fizjologicznych, z kolei wysiłek nadmierny, niedostosowany do wieku i możliwości może być potencjalnie szkodliwy.

W tabeli 1. przedstawiono zredagowane na podstawie piśmiennictwa oraz wieloletnich doświadczeń własnych Poradni Zdrowego Człowieka w Łodzi (Drygas i Jegier 2007, Jegier 2006, Pedersen 2006) zalecenia dotyczące tego zagadnienia.

Tabela 1. Zalecenia dotyczące aktywności ruchowej w prewencji pierwotnej chorób układu krążenia
częstotliwość treningu minimum 3 razy w tygodniu
intensywność ćwiczeń umiarkowana (60–75% maks. tętna)
czas jednostki treningowej 20–60 min, średnio 40 min
rodzaj zalecanego treningu wytrzymałościowy
trening oporowy jako uzupełnienie 10–15% objętości ćwiczeń
wydatek energetyczny w czasie ćwiczeń minimum 200–300 kcal/trening
>1000 kcal/tydzień optymalnie >2000 kcal/tydzień

Preferowany jest wysiłek wytrzymałościowy o umiarkowanej intensywności (do 60–75% maksymalnej częstotliwości rytmu serca), który należy uzupełnić o ćwiczenia mieszane (statyczne i dynamiczne), określane jako trening oporowy, które powinny stanowić około 10–15% objętości treningu. Zalecane są: marsze, marszobiegi, jazda rowerem, pływanie, gry sportowe i taniec. Główną część treningu należy poprzedzić 5–10-minutową rozgrzewką, a zakończyć trwającymi 10–15 minut ćwiczeniami wyciszającymi o niewielkiej intensywności.

Osoby otyłe bądź ze znaczną nadwagą, które pragną zredukować masę ciała, powinny wykonywać regularnie, najlepiej codziennie, wysiłek trwający 60–90 minut

Dla osób, które z różnych względów nie mogą wykonywać ćwiczeń w sposób ciągły przez 30 czy więcej minut, rozsądną alternatywą jest kilkakrotne w ciągu dnia wykonywanie krótszych wysiłków, trwających 8–10 minut i o podobnej intensywności.

Tygodniowy wydatek energetyczny nie powinien być mniejszy niż 1000 kcal, a najlepiej powinien osiągać 2000 kcal, np. marsz w tempie 5 km/h codziennie przez 30 minut lub jazda na rowerze ze średnią prędkością 20 km/h 3 razy w tygodniu przez 30 minut. Osoby otyłe bądź ze znaczną nadwagą, które pragną zredukować masę ciała, powinny wykonywać regularnie, najlepiej codziennie, wysiłek trwający 60–90 minut. Średni wydatek energetyczny w wybranych dyscyplinach sportowych przedstawiono w tabeli 2.

Tabela 2. Relacje między wynikami testu wysiłkowego a wybranymi rodzajami aktywności
wysiłek codzienne czynności życiowe i zajęcia domowe zajęcia sportowe i rekreacja
lekki <40 W (<3 MET) mycie się, golenie, ubieranie, zmywanie naczyń, lekkie prace w ogrodzie spacer, łowienie ryb, bilard, kręgle (na sali, pod dachem)
umiarkowany 40–85 W (3–6 MET) prace domowe, wieszanie firanek, obsługa urządzeń elektrycznych, przenoszenie ciężarów 7–15 kg jazda na rowerze (16–18 km/h), strzelanie z karabinu, taniec – powolny, spacer, pływanie żabką
znaczny 85–120 W (6–9 MET) stosunek seksualny, ręczne sadzenie roślin, mycie samochodu, wchodzenie po schodach (powoli), przenoszenie ciężarów 15–30 kg, piłowanie drewna pływanie kraulem, jazda konno, bieganie, jazda na rowerze (19 km/h), kajakarstwo, chodzenie po górach, szermierka
ciężki 120–160 W (9–11 MET) wchodzenie po schodach >III piętra, przycinanie gałęzi, szybki taniec, przenoszenie ciężarów 30–40 kg bieganie, siatkówka, tenis stołowy (ping-pong), narty, jazda na rowerze (25 km/h)
bardzo ciężki 160–240 W (11–16 MET) szybkie wchodzenie po schodach lub z obciążeniem, żniwa, intensywne prace w polu, przenoszenie ciężarów >40 kg futbol, piłka ręczna, tenis, squash, turystyka narciarska w górach, jazda na rowerze (30 km/h)

Bardzo dobrą metodą kontroli wielkości dobowego wysiłku fizycznego w przypadku spacerów (marszów) jest stosowanie krokomierzy (zobacz: Metody pomiaru wydatku energetycznego u osób aktywnych fizycznie). Zdrowa osoba dorosła powinna wykonywać codziennie nie mniej niż 8000–10 000 kroków. Osoby o siedzącym trybie życia „zaliczają” w ciągu doby jedynie 3000–5000 kroków.

W większości zaleceń propaguje się wysiłek o umiarkowanej intensywności. Jest to wysiłek, który powoduje nieznaczne przyspieszenie częstości oddechów i wykonując go, można swobodnie rozmawiać. Skóra może być pokryta niewielką ilością potu. Większość z nas ocenia tego typu wysiłek jako subiektywnie przyjemny i niezbyt uciążliwy. Wydatek energetyczny w czasie takiego wysiłku nie przekracza 4–6 MET. Najlepszą w praktyce miarą intensywności wysiłku fizycznego jest pomiar częstości skurczów serca w czasie wysiłku lub tuż po jego zakończeniu.

W tabeli 3. przedstawiono zalecane wartości tętna wysiłkowego dla osób bez dużego ryzyka sercowo-naczyniowego.

Tabela 3. Docelowe treningowe tętno w prewencji pierwotnej chorób sercowo-naczyniowych
przedział wieku (lata) częstość skurczów serca (HR)
60% maksymalnej HR (sk/min) 75% maksymalnej HR (sk/min)
21–30 115 145
31–40 110 140
41–50 105 130
51–60 100 125
61–70 95 115

Promowanie i wdrażanie aktywnego fizycznie trybu życia w prewencji pierwotnej chorób sercowo-naczyniowych

Nie ulega wątpliwości, że w Polsce, podobnie jak w wielu innych krajach, istnieje pilna konieczność wprowadzenia wyników badań naukowych wskazujących na korzystny efekt regularnych ćwiczeń fizycznych do codziennej praktyki. W strategii działań populacyjnych należy znaleźć skuteczne sposoby, aby przekonać miliony osób dorosłych oraz dzieci i młodzież o celowości systematycznej, odpowiednio ukierunkowanej aktywności fizycznej. Należy spopularyzować minimalną dawkę wysiłku fizycznego konieczną do zachowania dobrego zdrowia oraz współdziałać w tworzeniu warunków do atrakcyjnych i bezpiecznych ćwiczeń fizycznych w pobliżu miejsca zamieszkania.

Dobre przykłady tego typu działań edukacyjnych, a zarazem motywujących do zwiększenia poziomu aktywności fizycznej, adresowanych do szerokich kręgów społeczeństwa polskiego, to program Polkard Media „Pamiętaj o Sercu” oraz pierwsza w naszym kraju narodowa kampania aktywności fizycznej „Postaw Serce na Nogi”. Wiele informacji na ten temat można znaleźć na stronach internetowych obydwu programów www.pamietajosercu.pl; www.cindi.org.pl

Kwalifikacja lekarska do ćwiczeń

Zasadne jest pytanie, czy każda osoba zdrowa lub mająca poczucie pełnego zdrowia, która zamierza codziennie spacerować przez 20–30 minut lub wybrać się raz w tygodniu na pływalnię powinna się przed tym zgłosić się do lekarza, wykonać EKG, test wysiłkowy oraz komplet badań analitycznych.

Jeżeli człowiek nie odczuwa żadnych dolegliwości, to zwykle nie zgłasza się do lekarza. W przypadku jakichkolwiek dolegliwości lub nawet wątpliwości wizyta u lekarza jest jednak pożądana. Zapewne w większości przypadków doświadczonemu lekarzowi wystarczy ukierunkowany wywiad, badanie przedmiotowe, podstawowe badania laboratoryjne i EKG. U osób w starszym wieku i(lub) obciążonych czynnikami ryzyka ChSN wskazana jest większa ostrożność; należy wykonać pełny zestaw badań diagnostycznych, włącznie z testem wysiłkowym, na podstawie którego indywidualnie można określić zakres aktywności fizycznej. W uzasadnionych przypadkach warto skorzystać z konsultacji specjalisty lub skierować pacjentów na ćwiczenia prowadzone i nadzorowane przez odpowiednio przeszkolony personel trenerski i medyczny.

Najpoważniejsze powikłania zdrowotne i niekorzystne efekty ćwiczeń

Chcemy wyraźnie podkreślić, że choć systematyczna aktywność ruchowa jest w większości przypadków wskazana i korzystna, to nie można zapominać, że wysiłek szczególnie intensywny może się stać przyczyną pewnych powikłań zdrowotnych.

Lista powikłań jest wprawdzie znacznie krótsza niż potencjalnych korzyści, ale nie można ich absolutnie lekceważyć. Tę „czarną listę” wypada zacząć od wydarzeń najbardziej dramatycznych – nagłego zgonu w czasie wysiłku bądź bezpośrednio po nim. Nagły zgon związana ze sportem jest zjawiskiem bardzo rzadkim, zdarza się bowiem średnio u 2 osób spośród 100 tys. uprawiających sport. W krajach wielkości Polski notuje się rocznie od kilkunastu do kilkudziesięciu zgonów związanych z wysiłkiem fizycznym. Część z nich ma tło urazowe i stanowi wynik trudnych do przewidzenia i uniknięcia nieszczęśliwych wypadków, np. w sportach samochodowych czy motocyklowych, jeździectwie, narciarstwie zjazdowym, w sportach walki, spadochroniarstwie itp.

W ogromnej większości przypadków nagłe zgony, a także zatrzymanie czynności układu krążenia czy zawał serca w czasie wysiłku fizycznego dotyczą osób, u których występowały wcześniej zmiany patologiczne usposabiające do wystąpienia poważnych powikłań kardiologicznych

Spośród nieurazowych przyczyn zgonów dominują zdecydowanie przyczyny kardiologiczne. Przyczyną większości przypadków nagłych zgonów, szczególnie u osób po 40. roku życia jest choroba niedokrwienna serca. Wśród młodych sportowców nagły zgon zdarza się rzadziej i jest wywołany najczęściej kardiomiopatią przerostową, wstrząśnieniem serca (commotio cordis), anomaliami naczyń wieńcowych i dysplazją prawej komory serca. Do takiej sytuacji może się także przyczynić zaawansowana wada zastawkowa serca (np. zwężenie lewego ujścia tętniczego) lub zespół Marfana. W ogromnej większości przypadków nagłe zgony, a także zatrzymanie czynności układu krążenia czy zawał serca w czasie wysiłku fizycznego dotyczą osób, u których występowały wcześniej zmiany patologiczne usposabiające do wystąpienia poważnych powikłań kardiologicznych. Często osoby te wykonywały intensywny, a nawet ekstremalny wysiłek fizyczny wbrew wyraźnym zaleceniom lekarskim. Warto wszakże przypomnieć, że powikłania kardiologiczne mogą się zdarzyć także w czasie wysiłków o niewielkiej intensywności. Z prac autorów japońskich wynika, że wiele nagłych powikłań kardiologicznych zdarzyło się w czasie… gry w golfa. Oceniając te informacje, nie możemy zapominać, że każdego dnia w Polsce w wypadkach komunikacyjnych ginie więcej osób niż w wyniku urazów i nieszczęśliwych zdarzeń w sporcie w ciągu całego roku.

Korzyści kardiologiczne wynikające z regularnej aktywności ruchowej są zdecydowanie większe niż potencjalne zagrożenia

Uważamy, podobnie jak większość ekspertów, że korzyści kardiologiczne wynikające z regularnej aktywności ruchowej są zdecydowanie większe niż potencjalne zagrożenia. Zagrożeń tych pozwolą uniknąć, podkreślamy to powtórnie, odpowiednie badania kwalifikacyjne – szczególnie mężczyzn w wieku średnim i podeszłym, właściwe dozowanie wysiłku oraz… zdrowy rozsądek, którego nic nie zastąpi! Szersze rozważania na temat nagłych powikłań kardiologicznych w czasie wysiłku wykraczają poza ramy niniejszego opracowania. Zainteresowanych czytelników odsyłamy do najnowszych opracowań Kucha i wsp. (2006), Jegier (2006) oraz klasycznych prac Marona, Noakesa, Thompsona, Vuoriego czy Jerzego Pawła Dubiela (patrz piśmiennictwo - przyp. red.).

Wśród innych dość często obserwowanych niekorzystnych efektów aktywności fizycznej wymienić należy urazy i przeciążenia układu ruchu. O ile podczas zajęć rekreacyjno-sportowych czy treningu zdrowotnego są to zjawiska względnie rzadkie, dotyczą najczęściej kilku-, kilkunastu procent ćwiczących, mają charakter niegroźny i przejściowy, o tyle w sporcie wyczynowym, o czym powszechnie wiadomo, stanowią poważny problem. Obszerne informacje na ten temat można znaleźć w licznych publikacjach i podręcznikach traumatologii i medycyny sportowej.

Zalecenia dotyczące badań przesiewowych

W wielu wytycznych międzynarodowych towarzystw lekarskich zaleca się, aby lekarze niezależnie od specjalności zwracali uwagę na problem aktywności fizycznej swoich pacjentów. Pytanie(a) oceniające poziom aktywności fizycznej powinny stanowić nieodłączną część badania lekarskiego, a poziom wydolności należy odnotować w dokumentacji lekarskiej.

Niestety, brakuje prostego i ogólnie akceptowanego narzędzia do oceny poziomu aktywności fizycznej w gabinecie lekarskim. Część ekspertów zaleca stosowanie kwestionariuszy IPAQ, które wszakże są bardziej przydatne w badaniach populacyjnych. Zdaniem autorów opracowania właściwą ocenę umożliwia zadanie trzech, czterech prostych pytań:

  • Czy praca zawodowa pacjenta związana jest z wysiłkiem fizycznym, czy ma charakter pracy umysłowej?
  • Ile czasu pacjent poświęca codziennie na prace związane ze znacznym wysiłkiem fizycznym w domu, ogrodzie lub na działce?
  • Ile czasu codziennie poświęca pacjent na dojście piechotą lub dojazd rowerem do pracy?
  • Jak często pacjent wykonuje w czasie wolnym od pracy zawodowej ćwiczenia sportowe lub rekreacyjne (szybki marsz, rower, taniec tp.) trwające przynajmniej 20–30 minut?

W większości przypadków pozwala to na przybliżoną ocenę poziomu aktywności fizycznej, a z pewnością na zidentyfikowanie osób o niedostatecznej aktywności ruchowej (siedzącym trybie życia). Osoby te zazwyczaj wykonują pracę umysłową, nie przeznaczają na aktywny transport więcej niż 5–10 minut dziennie, zaś prace związane z większym wysiłkiem fizycznym bądź ćwiczenia rekreacyjno-sportowe wykonują jedynie okazjonalnie.

Ocena sprawności wysiłkowej układu sercowo-naczyniowego (wydolności tlenowej) jest istotnym elementem badań stanu zdrowia i poziomu wytrenowania sportowców wyczynowych, zaś rozmaite metody tego typu badań przedstawiono w sposób szczegółowy w podręcznikach z dziedziny medycyny sportowej, kardiologii sportowej czy fizjologii wysiłku fizycznego (m.in. Braksator i wsp. 2006, Jegier 2006, Podolec i wsp. 2006, Szczypaczewska i wsp. 2006). Wysiłkowe testy spiroergometryczne powinno się wykonywać u wszystkich sportowców wyczynowych przynajmniej raz w roku, a w przypadku anomalii układu sercowo-naczyniowego – przed okresami intensywnego treningu oraz w odstępach 3–6-miesięcznych (Podolec i wsp. 2006). Chociaż testy wysiłkowe (połączone z oceną EKG) są istotnym elementem diagnostyki ogólnego stanu zdrowia oraz sprawności układu krążenia osób zdrowych (bezobjawowych) oraz pacjentów z chorobami serca i naczyń czy innymi chorobami przewlekłymi, nie są obecnie zalecane przez międzynarodowe towarzystwa naukowe jako badania przesiewowe bezwzględnie konieczne do kwalifikacji do ćwiczeń fizycznych czy do oceny zagrożenia chorobami serca i naczyń.

Podsumowanie

Systematyczna aktywność fizyczna ma istotne znaczenie w zapobieganiu chorobom serca i naczyń, otyłości, cukrzycy, nowotworom i wielu innym chorobom przewlekłym i powinna stanowić istotny element stylu życia każdego z nas. Lekarze wszystkich specjalności powinni oceniać poziom aktywności ruchowej i zachęcać swoich pacjentów do większej aktywności fizycznej w życiu codziennym oraz do ukierunkowanych ćwiczeń fizycznych.


Piśmiennictwo:

1. Bernstein S.M., Morabia A., Sloutskis D.: Definition and prevalence of sedentarism in urban population. Am. J. Public Health 1999; 89: 862.
2. Bijnen F., Caspersen C., Feskens E. i wsp: Aktywność fizyczna i umieralność w okresie 20 lat z powodu chorób sercowo-naczyniowych i wszystkich przyczyn. JAMA PL 1999; 1: 251.
3. Blair S.N., Kohl H.W., Paffenbarger R.S. i wsp.: Physical fitness and all-cause mortality: a prospective study on healthy men and women. JAMA 1989; 262: 2395.
4. Blair S., Cheng Y., Holder J.: Is physical activity or physical fitness more important in defining health benefits? Med. Sci. Sports Exerc. 2001; 33 (supl. S) 379.
5. Braksator W., Mamcarz A., Dłużniewski M.: Kardiologia sportowa.Via Medica, Gdańsk 2006.
6. Campbell K.L., McTiernan A.: Exercise and biomarkers for cancer prevention studies. J. Nutr. 2007; 137: 161S–191S.
7. Carlsson S., Andersson T., Lichtenstein P. i wsp.: Physical activity and mortality: Is the association explained by genetic selection? Am. J. Epidemiol. 2007; 166/3: 255–259.
8. Church T.S., LaMonte M.J., Barlow C.E., Blair S.N.: Cardiorespiratory fitness and body mass index as predictors of cardiovascular disease mortality among men with diabetes. Arch. Intern. Med. 2005; 165: 2144–2120.
9. Drygas W., Jegier A., Kostka T., Kuński H.: Long term effects of different physical activity levels on coronary risk factors in middle-aged men. Int. J. Sports. Med. 2000; 21: 235.
10. Drygas W., Jegier A., Bednarek-Gejo A. i wsp: Poziom aktywności fizycznej jako czynnik warunkujący występowanie otyłości i zespołu metabolicznego u mężczyzn w wieku średnim. Wyniki wieloletnich badań prospektywnych. Przegl. Lek. 2005; 62 (supl. 3): 3–7.
11. Drygas W.: Czy „siedzący” tryb życia nadal stanowi zagrożenie dla zdrowia społeczeństwa polskiego? Medycyna Sportowa 2006, 22: 111–116.
12. Drygas W., Kwaśniewska M., Szcześniewska D. i wsp: Ocena poziomu aktywności fizycznej dorosłej populacji Polski. Wyniki Programu WOBASZ. Kardiol. Pol. 2005; 63 (supl. 4): 636–640.
13. Drygas W., Jegier A.: Zalecenia dotyczące aktywności ruchowej w profilaktyce chorób układu krążenia. [W:] Naruszewicz M. (red.): Kardiologia zapobiegawcza. PTBNM 2006.
14. Dziak A.: Urazy i uszkodzenia sportowe narządu ruchu. [W:] Jegier A., Nazar K., Dziak A. (red.): Medycyna Sportowa. PTMS, Warszawa 2006: 247–376.
15. Fletcher G.F., Balady G.J., Amsterdam E.A. i wsp.: Exercise standards for testing and training. A statement for healthcare professionals from the AHA. Circulation 2001; 104: 1694–1740.
16. Garza A.A., Ha T.G., Garcia C. i wsp.: Exercise, antidepressant treatment, and BDNF mRNA expression in the aging brain. Pharmacol. Biochem. Behav. 2004; 77: 209–220.
17. Friedenreich C.M., Orenstein M.R.: Physical activity and cancer prevention: etiologic evidence and biological mechanisms. J. Nutr. 2002; 132 ( supl. 11): 3456–3464.
18. Hagberg L.A., Lindholm L.: Cost-effectiveness of healthcare-based intervention aimed at improving physical activity. Scand. J. Public Health 2006; 34: 641–653.
19. Huang N.: Motivating patients to move. Aust. Fam. Physician 2005; 34: 413–417.
20. Jakicic J.M., Otto A.D.: Treatment and prevention of obesity: what is the role of exercise? Nutr. Rev. 2006; 64: S57–61.
21. Jegier A., Stasiołek D.: Skuteczna dawka aktywności fizycznej w prewencji pierwotnej chorób układu krążenia i promocji zdrowia. Med. Sportiva 2001; 5 (supl 2): 109.
21. Jegier A., Drygas W., Bugajski A. i wsp.: Medyczne problemy sportu dzieci i młodzieży. Med. Sportiva 2005; 9 (supl 1).
22. Jegier A.: Aktywność ruchowa w promocji zdrowia oraz zapobieganiu chorobom przewlekłym. [W:] Jegier A., Nazar K., Dziak A. (red.): Medycyna Sportowa. PTMS, Warszawa 2006: 403–456.
23. Jegier A., Nazar K., Dziak A. (red.): Medycyna Sportowa. PTMS, Warszawa 2006: 403–456.
24. Kaleta D., Jegier A.: Charakterystyka aktywności ruchowej dorosłej populacji wielkomiejskiej w Polsce na przykładzie Łodzi. Przegl. Lek 2005; 62 (supl. 3): 14–17.
25. Katzmarzyk P.T., Church T.S., Blair S.N.: Cardiorespiratory fitness attenuates the effects of the metabolic syndrome on all-cause and cardiovascular disease mortality in men. Arch. Intern. Med. 2004; 164: 1092–1097.
26. Kopeć G., Sobień B., Podolec M. i wsp.: The level of knowledge and sources of information about cardiovascular risk factors in the Polish population. Acta Cardiologica 2007; 62: 631–632.
27. Kostka T.: Aktywność ruchowa a starzenie się organizmu. [W:] Jegier A., Nazar K., Dziak A. (red.): Medycyna Sportowa. PTMS, Warszawa 2006; 457–464.
28. Kraemer W.J., Adams K., Cafarelli E. i wsp.: Progression models in resistance training for healthy adults. ACSM position stand. 2002; 34: 364–380.
29. Krawański A.: Projektowanie treningu zdrowotnego – metodyka postępowania. Med. Sportiva 2001; 5 (supl. 2): 129–146.
30. Kuch J., Mamcarz A., Braksator W.: Nagła śmierć sercowa w sporcie. [W:] Braksator W., Mamcarz A., Dłużniewski M. (red.): Kardiologia sportowa. Via Medica, Gdańsk 2006.
31. Kuński H.: Trening zdrowotny osób dorosłych stosowany w praktyce. Med. Sportiva 2003; 7 (supl. 1): 15–25.
32. Kurl S., Laukkanen J.A., Rauramaa R. i wsp.: Cardiorespiratory fitness and the risk of stroke in men. Arch. Intern. Med. 2003; 163: 1682–1688.
33. Laufs U., Werner N., Link A. i wsp.: Physical training increases endothelial progenitor cells, inhibits neointima formation, and enhances angiogenesis. Circulation 2004; 109: 220–226.
34. Lee I.M., Skerret P.J.: Physical activity and all-cause mortality; what is the dose-response relation? Med. Sci. Sports Exerc. 2001; 33 (supl S): 459.
35. Lee I.M.: Physical activity and cancer prevention- data from epidemiologic studies. Med. Sci. Sports Exerc. 2003; 35: 1823–1827.
36. Leon A.S., Comnett J., Jacobs D.R. i wsp.: Leisure-time physical activity and risk of coronary heart disease and death: the Multiple Risk Factor Intervention Trial. JAMA 1987; 258: 2388.
37. Leon A.C., Rodriguez-Perez M., Rodriguez-Benjumeda L. i wsp.: Sedentary lifestyle: Physical activity duration versus percentage of energy expenditure. Rev. Esp. Cardiol. 2007; 60: 244.
38. Lichtenstein A.H., Appel L.J., Brands M. i wsp.: Summary of American Heart Association Diet and Lifestyle Recommendations Revision 2006. Arterioscl. Thromb. Vasc. Biol. 2006; 26: 2186–2191.
39. Manson J.E. i wsp.:: The escalating pandemics of obesity and sedentary life style. A call to action for clinicians. Arch. Inter. Med. 2004; 164: 249–258.
40. Maron B.J., Pelliccia A.: The heart of trained athletes. Cardiac remodeling and the risks of sports, including sudden death. Circulation 2006; 114: 1633–1644.
41. McDermott A.Y., Mernitz H.: Exercise and older patients: Prescribing guidelines. Am. Fam. Physician 2006; 74: 437–444.
42. Myers J., Kaykha A., George S. i wsp.: Fitness versus physical activity patterns in prediciting mortality in men. Am. J. Med. 2004; 117: 912–918.
43. Oczkowski W.: Complexity of the relation between physical activity and stroke: a meta-analysis. Clin. J. Sport Med. 2005; 15: 399.
44. Oja P.: Dose response between total volume of physical activity and health and fitness. Med. Sci. Sports Exerc. 2001; 33 (supl. S) 428.
45. Paffenbarger R.S. Jr, Hyde R.T., Wing A.L. i wsp.: The association of changes in physical activity level and other lifestyle characteristics with mortality among men. NEJM 1993; 328: 538.
46. Pedersen B.K., Saltin B.: Evidence for prescribing exercise as therapy in chronic disease. Scand. J. Med. Sci. Sports 2006; (supl. 1): 3–63.
47. Pereira A.C., Huddleston D.E., Brickman A.M. i wsp.: An in vivo correlate of exercise-induced neurogenesis in the adult dentate gyrus. Proc. Natl. Acad. Sci. USA 2007; 104: 5638–5643.
48. Perk J., Rosengren A., Dallongeville J.: Prewencja chorób sercowo-naczyniowych: wykrywanie i modyfikacja czynników ryzyka. [W:] Camm A.J., Luscher T.F., Serruys P.W. (red.): Choroby serca i naczyń. Tom I. Podręcznik Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego. ESC PTK, Termedia 2006.
49. Podolec P., Tomkiewicz-Pająk L.: Znaczenie kliniczne wysiłkowych testów spiroergometrycznych u sportowców. [W:] Braksator W., Mamcarz A., Dłużniewski M.: Kardiologia sportowa. Via Medica, Gdańsk 2006.
50. Rosengren A., Wilhelmsen L.: Physical activity protects against coronary Heath and deaths from all causes In middle-aged men. Evidence from a 20-year follow-up of the primary prevention study in Goteborg. Ann. Epidemiol. 1997; 7: 69–75.
51. Ruszkowska-Majzel J., Drygas W.: Wielka Ogólnopolska Kampania na rzecz Aktywności Fizycznej „ Postaw Serce na Nogi” jako skuteczna metoda promowania aktywnego trybu życia w Polsce. Przegl. Lek. 2005; 62 (supl. 3): 23–26.
52. Ruszkowska-Majzel J., Kwasniewska M., Bednarek-Gejo A., Drygas W.: Evaluation of the great national Physical Activity Campaign in Poland: The „Revitalize Your Heart” experience. Med. Sportiva 2005; 9: 117–122.
53. Sawada S.S., Muto T., Tanaka H. i wsp.: Cardiorespiratory fitness and cancer mortality in Japanese men: a prospective study. Med. Sci. Sports Exerc. 2003; 35: 1546–1550.
54. Schnohr P., Lange P., Scharling H. i wsp.: Long-term physical activity in leisure time and mortality from coronary heart disease, stroke, respiratory diseases and cancer. The Copenhagen City Heart Study. Eur. J. Cardiovasc. Prev. Rehab. 2006; 13: 173–179.
55. Sorenson J.B., Skovgaard T., Puggard L.: Exercise on prescription in general practice: a systematic overview. Scand. J. Prim. Health Care 2006; 24: 69–74.
56. Szewieczek J., Fojt E.: Ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych u sportowców. Med. Sportiva 2000; 4 (supl 2) 63–74.
57. Thompson P.D., Franklin B., Balady G.J. i wsp.: Exercise and acute cardiovascular events: placing the risks into perspective: A scientific statement from the American Heart Association Council on Nutrition, Physical Activity and Metabolism and the Council on Clinical Cardiology in collaboration with the American College of Sports Medicine. Circulation 2007; 115: 2358–2368.
58. Varo J.J., Martinez-Gonzalez M.A., de Irala-Estevez J. i wsp.: Distribution and determinants of sedentary lifestyles in the European Union. Int. J. Epidemiol. 2003; 32: 138.
59. Wahl P., Bloch W., Schmidt A.: Exercise has a positive effect on endothelial progenitor cells, which could be necessary for vascular adaptation processes. Int. J. Sports Med. 2006; 16.
60. Warburton D., Nicol C.W., Bredin S.: Health benefits of physical activity: the evidence. CMAJ 2006; 174: 801–809.
61. Warburton D., Nicol C.W., Bredin S.: Prescribing exercise as preventive therapy. CMAJ 2006; 174: 961–974.
62. Wojnarowska B.: Wybrane zagadnienia w sporcie dzieci i młodzieży. [W:] Jegier A., Nazar K., Dziak A. (red.): Medycyna Sportowa. PTMS, Warszawa 2006: 174–233.

Publikacje, którym ufa Twój lekarz

Medycyna Praktyczna jest wiodącym krajowym wydawcą literatury fachowej. 98% lekarzy podejmuje decyzje diagnostyczne lub terapeutyczne z wykorzystaniem naszych publikacji.

 

Aktualności

  • Apteka w grzybowym kapeluszu
    Kurki mają więcej ß-karotenu niż np. marchewka, boczniaki wykazują silne działanie przeciwmiażdżycowe, a pieczarki mogą chronić przed depresją - mówi dr hab. Bożena Muszyńska z Katedry Botaniki Farmaceutycznej Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum.
  • Otyłość związana z ryzykiem demencji
    Osoby, które w młodym lub średnim wieku były otyłe, są bardziej zagrożone demencją w przyszłości – wynika z badań, które publikuje pismo „Postgraduate Medical Journal”.
  • Otyłość utrudnia leczenie raka piersi
    U otyłych kobiet ze zdiagnozowanym rakiem piersi leczenie inhibitorami aromatazy przynosi gorsze rezultaty – wykazały badania przeprowadzone w Nowej Zelandii.

Lekarze odpowiadają na pytania

  • Odżywianie po operacji bariatrycznej żołądka
    Chciałabym zapytać o odżywianie po operacji bariatrycznej żołądka? Czy należy nadal zmniejszać zapotrzebowanie kaloryczne, mimo że pacjent je małe porcje i mogą powstawać niedobory żywieniowe?
  • Dieta bezglutenowa a redukcja masy ciała
    Czy dieta bezglutenowa jest dobra, jeśli chodzi o redukcję nadwagi? Czy można stosować zwykłą dietę i przeplatać ją z dietą bezglutenową?

Zadaj pytanie ekspertowi:

Lekarze komentują