Dieta w osteoporozie

dr n. med. Dominika Wnęk, dietetyk
Dieta w osteoporozie
Fot. Pixabay.com

Osteoporoza jest chorobą układu szkieletowego, która prowadzi do złamań kości w wyniku nawet niewielkiego urazu. Złamania takie – tzw. złamania osteoporotyczne – są konsekwencją zmniejszenia gęstości mineralnej kości oraz zaburzeń jej struktury i jakości.

Istnieje wiele czynników, które wpływają na gęstość mineralną i masę kości. W tym kontekście wymienia się czynniki żywieniowe, takie jak odpowiednia ilość wapnia, fosforu i witaminy D w diecie oraz odpowiednie spożycie białka. Wśród innych witamin i składników mineralnych podkreśla się także korzystną rolę witaminy C i K oraz magnezu. Dla prawidłowej struktury kości ważna jest ponadto aktywność fizyczna. Poza sposobem odżywiania o gęstości mineralnej kości decydują czynniki genetyczne oraz hormonalne.

Z kolei na niską gęstość mineralną kości wpływa niedożywienie, nadmierne spożycie sodu, nadmiar białka w diecie (zwłaszcza białka pochodzenia zwierzęcego), nadmierne spożycie alkoholu i kawy oraz palenie papierosów.

Składniki diety istotne w zapobieganiu i leczeniu osteoporozy

Wapń

Jest głównym składnikiem budującym tkankę kostną. Całkowita ilość wapnia w organizmie człowieka wynosi 1–2% masy ciała, a w kościach znajduje się około 99% tego składnika, głównie w postaci fosforanów. Odpowiednie spożycie wapnia w okresie dzieciństwa i młodości decyduje o wysokiej gęstości mineralnej kości. Najefektywniej wapń odkłada się w tkance kostnej w okresie niemowlęcym oraz w okresie dojrzewania płciowego, a w organizmie dorosłego człowieka najwyższą wartość osiąga w wieku 30 lat i stopniowo spada.

Głównym źródłem wapnia w diecie jest mleko, fermentowane produkty mleczne oraz sery. Dobrym źródłem wapnia są także niektóre warzywa, takie jak kapusta, brokuły, brukselka, jarmuż, boćwina, szpinak oraz natka pietruszki. W wapń obfituje ponadto soja i fasola oraz ryby spożywane bez usuwania ości. Prawidłowe przyswajanie wapnia jest uzależnione od wielu czynników.

Czynniki zwiększające przyswajanie wapnia:

  • zachowanie korzystnego stosunku wapnia do fosforu w diecie,
  • odpowiednio duże spożycie laktozy i witaminy D,
  • niedobory wapnia w organizmie,
  • prawidłowa praca przewodu pokarmowego oraz wydzielanie odpowiednich ilości kwasu żołądkowego.

Czynniki ograniczające przyswajanie wapnia:

  • nieprawidłowa proporcja zawartości wapnia do fosforu w diecie,
  • niewystarczające spożycie witaminy D,
  • nadmierne spożycie żelaza i magnezu,
  • obecność fitynianów i szczawianów w diecie,
  • nadmierne spożycie alkoholu, białka pochodzenia zwierzęcego oraz kofeiny,
  • nadmierne spożycie błonnika pokarmowego nierozpuszczalnego w wodzie,
  • wysokie pH w żołądku oraz zaburzenia czynnościowe przewodu pokarmowego.

Fosfor

To drugi obok wapnia składnik tkanki kostnej. W organizmie człowieka fosfor występuje w ilości 0,65–1,1% masy ciała, z czego 85% znajduje się w kościach i zębach.

Duży udział fosforu w diecie utrudnia wchłanianie wapnia z przewodu pokarmowego. Uważa się jednak, że dla prawidłowego wchłaniania wapnia najistotniejsza jest proporcja wapnia do fosforu, a nie sama ilość fosforu dostarczonego z dietą. Właściwy stosunek to wartość 1,5:1 lub 1:1.

Fosfor występuje w licznych produktach żywnościowych, takich jak mięso, drób, jaja, ryby, soczewica, fasola, soja, otręby pszenne oraz orzechy, pestki i nasiona. Do produktów bogatych w fosfor zalicza się także napoje gazowane, których jednak nie zaleca się jako źródła fosforu.

Witamina D

Witamina D zwiększa wchłanianie wapnia z przewodu pokarmowego oraz zmniejsza utratę masy kostnej. Zmniejsza także wydzielanie parathormonu, który jest odpowiedzialny za regulacje gospodarki wapniowo-fosforanowej. Podstawowe źródło witaminy D w organizmie stanowi synteza skórna. Pokrywa ona około 80–90% zapotrzebowania organizmu na tę witaminę. Niestety, synteza ta jest efektywna po spełnieniu innych warunków, do których należą m.in. odpowiednia szerokość geograficzna, pora roku, pora dnia, powierzchnia nasłonecznianego ciała i wiele innych.

Pokarmowe źródła witaminy D pokrywają resztę zapotrzebowania na tę witaminę. Do jej bogatych źródeł zalicza się ryby (węgorz, śledź, łosoś, sardynki, pstrąg tęczowy), tran i żółtko jaj. Źródłem witaminy D mogą być także produkty wzbogacane jej dodatkiem, czyli tłuszcze (margaryny), mleko oraz produkty mleczne.

Białko

Białko to kolejny istotny składnik pokarmowy sprzyjający zdrowym kościom. Bierze on udział w syntezie kolagenu oraz innych białek i hormonów niezbędnych w procesie ich budowy. Należy jednak unikać nadmiaru białka w diecie, zwłaszcza białka pochodzenia zwierzęcego, gdyż zwiększa ono wydalanie wapnia z moczem. W konsekwencji dochodzi do zaburzeń w gospodarce wapniowej i obniżenia gęstości mineralnej kości.

Witamina C, K i magnez

Witamina C jest niezbędna do tworzenia kolagenu. Niedobór tej witaminy powoduje zmniejszenie ilości wytwarzanych włókien kolagenu, co prowadzi do nieprawidłowości w strukturze tkanki kostnej. Witamina ta zwiększa także wchłanianie wapnia, żelaza i magnezu – pierwiastków równie istotnych w zapobieganiu osteoporozie. Do bogatych źródeł witaminy C zalicza się owoce (porzeczki czarne i czerwone, truskawki, kiwi, poziomki, pomarańcze, cytryny i grejpfruty) oraz warzywa (natkę pietruszki, paprykę czerwoną i zieloną, jarmuż, szpinak, brukselkę, chrzan, kalafior, kapustę włoską oraz kalarepę).

Badania prowadzone w ciągu ostatnich lat wykazały ponadto, że dla prawidłowego rozwoju kości oraz ich dobrego stanu niezbędna jest także witamina K (zwłaszcza witamina K2). Mechanizm działania witaminy K na układ kostny wiąże się ze zwiększeniem mineralizacji kośćca, w którym istotną rolę pełni białko zwane osteokalcyną. Aby białko to mogło pełnić swoją funkcję, musi ulec karboksylacji (w wyniku której powstaje karboksylowana osteokalcyna), a w tym procesie niezbędny jest udział witaminy K. Ponadto witamina K zmniejsza resorpcję tkanki kostnej poprzez hamowanie aktywności osteoklastów – tzw. komórek kościogubnych – które mają zdolność rozpuszczania i resorpcji tkanki kostnej. Pokarmowe źródła witaminy K to przede wszystkim: brokuły, jarmuż, sałata, szpinak, brukselka, kapusta i wątroba wołowa.

Również niedobór magnezu zaburza procesy mineralizacji kości i zwiększa częstość występowania osteoporozy postmenopauzalnej. Do produktów o najwyższej zawartości tego składnika zalicza się: kakao, nasiona słonecznika, migdały, kaszę gryczaną, fasolę, gorzką czekoladę, orzechy pistacjowe i laskowe oraz płatki owsiane i ryż brązowy.

Czynniki wpływające na niską gęstość mineralną kości

Długotrwałe nadmierne spożycie sodu może być przyczyną ujemnego bilansu wapnia w organizmie. Wraz ze wzrostem wydalania sodu z moczem zwiększa się także wydalanie wapnia. Do produktów obfitujących w sód zalicza się m.in.: sól kuchenną, wędzone ryby, wędliny (np. salami, kabanosy, wędliny długo dojrzewające), sery żółte, sery pleśniowe, wędzone oraz ser feta.

W przypadku spożycia białka zarówno nadmiar, jak i niedobór tego składnika może zwiększać ryzyko osteoporozy. Przy niedożywieniu białkowym dochodzi do zaburzenia syntezy kolagenu, zmniejsza się szczytowa masa kostna oraz ilość i siła mięśni. Z kolei nadmierne spożycie białka, zwłaszcza zwierzęcego, zawierającego aminokwasy siarkowe zwiększa wydalanie wapnia z moczem, co się przekłada na obniżenie gęstości mineralnej kości.

Do żywieniowych czynników, które niekorzystnie wpływają na układ kostny, zalicza się nadmierne spożycie kawy i alkoholu. Kofeina zwiększa wydalanie wapnia z moczem. Źródłem kofeiny, poza kawą, jest także mocna herbata oraz napoje gazowane typu cola oraz napoje energetyzujące. Alkohol również zwiększa wydalanie wapnia z moczem. Sugeruje się, że wpływa on toksycznie na komórki kościotwórcze (osteoblasty). Ponadto nadmierne ilości alkoholu wpływają niekorzystnie na funkcjonowanie wątroby, przez co zmniejsza się stężenie aktywnej witaminy D.

Aktywność fizyczna

Poza dietą to kolejny czynnik istotny w profilaktyce osteoporozy. Brak ruchu niekorzystnie wpływa na masę kostną i masę mięśniową. Aktywność fizyczna sprzyja prawidłowemu rozwojowi i mineralizacji tkanki kostnej, a ułatwiając utrzymanie prawidłowej postawy i masy ciała, minimalizuje ryzyko przeciążenia elementów układu ruchu.

Piśmiennictwo

Włodarek D.: Znaczenie diety w zapobieganiu osteoporozie. Endocrinology, Obesity and Metabolic Disorders 2009; 5 (4): 245–253.
Ćwirlej A., Wilmowska-Pietruszyńska A.: Znaczenie aktywności fizycznej w profilaktyce osteoporozy. Przegląd Medyczny Uniwersytetu Rzeszowskiego 2008; 2: 111–115.
Wawrzyniak A., Mincer-Chojnacka I., Kalicki B i wsp.: Plejotropowe działanie witamin D i K. Pediatr. Med. Rodz. 2015; 11 (4): 374–381.
Białokoz-Kalinowska I., Konstantynowicz J., Abramowicz P. i wsp.: Dieta w profilaktyce osteoporozy-zalecenia i kontrowersje. Pediatr. Med. Rodz. 2013; 9 (4): 350–356.
Data utworzenia: 19.07.2018
Dieta w osteoporozieOceń:
Wysłanie wiadomości oznacza akceptację regulaminu

Publikacje, którym ufa Twój lekarz

Medycyna Praktyczna jest wiodącym krajowym wydawcą literatury fachowej. 98% lekarzy podejmuje decyzje diagnostyczne lub terapeutyczne z wykorzystaniem naszych publikacji.

Zaprenumeruj newsletter

Na podany adres wysłaliśmy wiadomość z linkiem aktywacyjnym.

Dziękujemy.

Ten adres email jest juz zapisany w naszej bazie, prosimy podać inny adres email.

Na ten adres email wysłaliśmy już wiadomość z linkiem aktywacyjnym, dziękujemy.

Wystąpił błąd, przepraszamy. Prosimy wypełnić formularz ponownie. W razie problemów prosimy o kontakt.

Jeżeli chcesz otrzymywać lokalne informacje zdrowotne podaj kod pocztowy

Nie, dziękuję.

Aktualności

  • W SGGW powstanie Innowacyjne Centrum Nauk Żywieniowych
    Innowacyjne Centrum Nauk Żywieniowych powstanie w SGGW w Warszawie. Umowę umożliwiającą budowę Centrum podpisali w czwartek szef resortu nauki, wicepremier Jarosław Gowin i rektor SGGW prof. Wiesław Bielawski, w obecności ministra rolnictwa Jana Krzysztofa Ardanowskiego.
  • Niektóre bakterie jelitowe utrudniają odchudzanie
    Powodzenie w gubieniu zbędnych kilogramów może zależeć od indywidualnego składu flory bakteryjnej jelit. Specyficzne funkcje niektórych bakterii uniemożliwiają zejście z wagi – sugerują naukowcy z Mayo Clinic (USA).
  • Uwaga na szkodliwe związki chemiczne w żywności
    Amerykańscy specjaliści przestrzegają przed ośmioma grupami chemikaliów, które mogą znajdować się w przetworzonym i pakowanym jedzeniu. Mogą one szkodzić na różne sposoby, a na najbardziej zagrożone są dzieci.

Lekarze odpowiadają na pytania

Zadaj pytanie ekspertowi:

Wysłanie wiadomości oznacza akceptację regulaminu