Dieta w zespole metabolicznym

Dieta w zespole metabolicznymOceń:
(4.00/5 z 3 ocen)
mgr Aleksandra Cichocka
Instytut Żywności i Żywienia w Warszawie, Zakład Profilaktyki Chorób Żywieniowozależnych z Poradnią Chorób Metabolicznych
Dieta w zespole metabolicznym
Fot. freepik.com

W ostatnich latach lekarze coraz częściej rozpoznają zespół metaboliczny i często pojawia się pytanie, czy mamy już do czynienia z jego epidemią.

Zespół metaboliczny nie stanowi odrębnej jednostki chorobowej – jest to zespół kilku czynników ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego i cukrzycy typu 2.

Według amerykańskiego raportu Adult Treatment Panel III (ATP III) zespół metaboliczny rozpoznaje się, gdy u danej osoby występują co najmniej trzy z wymienionych w tabeli 1. cech.

Tabela 1. Kryteria rozpoznania zespołu metabolicznego wg raportu ATP III (2001)
otyłość brzuszna – obwód w pasie: mężczyźni >102 cm, kobiety >88 cm
stężenie triglicerydów we krwi 150 mg/dl
stężenie frakcji HDL cholesterolu we krwi: mężczyźni <40 mg/dl, kobiety <50 mg/dl
ciśnienie tętnicze 130/85 mm Hg
stężenie glukozy we krwi na czczo 110 mg/dl lub cukrzyca typu 2, stężenie glukozy na czczo 100 mg/dl, modyfikacja AHA/NHLBI/2005

Natomiast według zaleceń Światowej Federacji Diabetologicznej (International Diabetes Federation – IDF) do rozpoznania zespołu metabolicznego niezbędne jest stwierdzenie otyłości brzusznej i współistnienia dwóch dodatkowych nieprawidłowych cech wymienionych w tabeli 2.

Tabela 2. Kryteria rozpoznania zespołu metabolicznego wg IDF (2005)
otyłość brzuszna – obwód w pasie: mężczyźni >94 cm, kobiety >80 cm oraz 2 poniższe cechy:
- stężenie triglicerydów we krwi >150 mg/dl
- stężenie frakcji HDL cholesterolu we krwi: mężczyźni <40 mg/dl, kobiety <50 mg
- ciśnienie tętnicze >130/85 mm Hg
- stężenie glukozy we krwi na czczo 100 mg/dl lub (!) cukrzyca typu 2

Częstość występowania zespołu metabolicznego w Polsce (u osób dorosłych po 18. rż.) na podstawie badania NATPOL

Według kryteriów ATP III zespół metaboliczny występuje w Polsce u 20,3% dorosłych, natomiast według kryteriów IDF u 26,2% dorosłych, co oznacza, że występuje u ~5,8 mln dorosłych Polaków według kryteriów ATP III lub u ~7,6 mln dorosłych Polaków według kryteriów IDF.

Tabela 3. Rozpowszechnienie elementów składowych zespołu metabolicznego w Polsce u osób po 18. roku życia na podstawie badania NATPOL (wg kryteriów ATP III)
nadciśnienie tętnicze 57,9%
zwiększone stężenie triglicerydów we krwi 30%
otyłość brzuszna 27,3%
zmniejszone stężenie frakcji HDL cholesterolu we krwi 23,3%
hiperglikemia 8,8%

Historia zespołu metabolicznego

Na świecie, 1923 rok

Lekarzem, który jako pierwszy zwrócił uwagę na to, że takie zaburzenia metaboliczne, jak hiperglikemia i nadciśnienie tętnicze, często występują u jednego pacjenta, był E. Kylin. Sugerował on celowość traktowania tych zaburzeń jako zespołu chorób.

Na świecie, 1967 rok

Na związek choroby wieńcowej z otyłością, dyslipidemią i hiperglikemią zwrócono uwagę podczas pierwszego kongresu Europejskiego Stowarzyszenia Badań nad Cukrzycą (European Association for the Study of Diabetes) w 1967 roku. Użyto wówczas określenia „zespół plurimetaboliczny”.

W Polsce, 1958 rok

Jakub Węgierko w książce poświęconej cukrzycy użył pojęcia cukrzycy skojarzonej z:

  • otyłością
  • nadciśnieniem tętniczym
  • chorobą niedokrwienną serca.

Obecnie uznaje się to za opis zespołu metabolicznego.

W Polsce, 1976 rok

Wiktor B. Szostak wysunął propozycję traktowania:

  • otyłości
  • cukrzycy
  • miażdżycy

jako grupy chorób o wspólnych patomechanizmach, nadając im nazwę „metabolicznych chorób cywilizacyjnych”. Podkreślał szczególną rolę czynników środowiskowych, głównie żywienia, w rozwoju metabolicznych chorób cywilizacyjnych.

Na świecie, 1981 rok

Pojęcie „zespół metaboliczny” jako pierwsi sformułowali w roku 1981 Hanefeld i Leonhardt w artykule Das metabolische Syndrome. Autorzy ci wymienili następujące przyczyny zespołu metabolicznego:

  • predyspozycję genetyczną
  • nadmierne spożycie pokarmów
  • brak ruchu

oraz przedstawili jego elementy składowe:

  • otyłość
  • hiperlipidemię
  • cukrzycę
  • nadciśnienie tętnicze
  • dnę moczanową.

Niemieccy badacze zauważyli również, że zespół metaboliczny zwiększa częstość występowania:

  • choroby niedokrwiennej serca
  • stłuszczenia wątroby
  • kamicy żółciowej.

Na świecie, 1988 rok

Zespół metaboliczny zyskał znaczenie kliniczne i epidemiologiczne dopiero od momentu przedstawienia tego pojęcia przez Reavena jako zespołu X, do którego zaliczył:

  • insulinooporność
  • hiperinsulinemię
  • nietolerancję glukozy
  • dyslipidemię
  • nadciśnienie tętnicze
  • chorobę niedokrwienną serca (ChNS).

Reaven również kładł nacisk na wspólne patomechanizmy tych chorób.

Na świecie, 1989 rok

Niemal w tym samym czasie, bo w 1989 roku, Kaplan opisał deadly quartet („śmiertelny kwartet”), czyli skojarzenie:

  • hiperglikemii
  • hipertriglicerydemii
  • otyłości brzusznej
  • nadciśnienia tętniczego

jako zespołu czynników przyspieszających rozwój choroby niedokrwiennej serca i przyczyniających się do wystąpienia zgonu sercowego.


Tak więc na przestrzeni lat zespół metaboliczny określany był różnymi nazwami: „zespół polimetaboliczny”, „zespół plurimetaboliczny”, „zespół X”, „zespół oporności na insulinę”, „metaboliczne choroby cywilizacyjne”.

W 1998 roku Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) za obowiązującą nazwę uznała „zespół metaboliczny”. Rozpoznanie zespołu metabolicznego pozwala na wyodrębnienie osób zagrożonych chorobami układu sercowo-naczyniowego na podłożu miażdżycy i/lub rozwojem cukrzycy typu 2.

Leczenie osób z zespołem metabolicznym zmniejsza ryzyko wystąpienia powikłań sercowo-naczyniowych oraz powikłań cukrzycy typu 2.

Dla zdrowia publicznego ważne są słowa, które na Kongresie Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego w Monachium w 2004 roku wygłosił prof. J. Tuomilehto z Finlandii: „ Rządy muszą podjąć działania, aby uniknąć epidemii zespołu metabolicznego i otyłości.” „U niektórych osób z zespołem metabolicznym rozwiną się choroby serca, a u innych cukrzyca”. Prof. J. Tuomilehto mówił dalej: „U osoby, która zachoruje na cukrzycę typu 2, ryzyko wystąpienia chorób serca lub udaru mózgu zwiększa się 3–4 razy. Ryzyko to zwiększa się zwłaszcza u kobiet, u których zespół metaboliczny współistnieje z cukrzycą. U kobiet z tymi zaburzeniami znika bowiem „parasol ochronny płci. Osoby z BMI 25–30 powinny kontrolować swój obwód w pasie i jeśli zbliża się on do wartości uznanych za czynnik ryzyka, należy ocenić u nich inne czynniki ryzyka (stężenie frakcji LDL cholesterolu, triglicerydów, frakcji HDL cholesterolu, ciśnienie tętnicze, glikemia) i oszacować zagrożenie zgonem z powodu chorób sercowo-naczyniowych (karta ryzyka SCORE).”

Przyczyny zespołu metabolicznego

Na rozwój zespołu metabolicznego wpływa interakcja między:

  • czynnikami genetycznymi
  • siedzącym trybem życia
  • „zachodnią” dietą (wysokoenergetyczną, bogatą w rafinowane węglowodany oraz nasycone kwasy tłuszczowe [NKT], a ubogą w błonnik).

Innymi słowy na rozwój zespołu metabolicznego wpływają:

  • nadwaga/otyłość
  • brak aktywności fizycznej
  • czynniki genetyczne.

Wiele uwagi leczeniu (w tym dietetycznemu) zespołu metabolicznego poświęcono w raporcie ATP III.

Postępowanie w zespole metabolicznym

W raporcie ATP III podkreślono, że szczególną uwagę należy zwrócić na modyfikację leczenia u tych osób z zespołem metabolicznym, które są leczone w celu zmniejszenia stężenia frakcji LDL cholesterolu. Pierwszoplanowym postępowaniem w zespole metabolicznym powinno być zwalczanie przyczyn tego zespołu, czyli nadwagi/otyłości i braku aktywności fizycznej.

Leczenie, również dietetyczne, pacjenta z zespołem metabolicznym ma na celu zmniejszenie ryzyka rozwoju chorób układu sercowo-naczyniowego poprzez kontrolę czynników ryzyka wystąpienia tych chorób.

Cele postępowania w zespole metabolicznym, w tym również cele dietetyczne:

  • zmniejszenie stężenia frakcji LDL cholesterolu (chociaż nie jest ono kryterium zespołu metabolicznego)
  • zmniejszenie masy ciała
  • zmniejszenie stężenia triglicerydów we krwi
  • zwiększenie stężenia frakcji HDL cholesterolu
  • obniżenie ciśnienia tętniczego
  • kontrola zaburzeń gospodarki węglowodanowej.

Pacjent powinien uzyskać poradę, jak ma zmodyfikować styl życia, aby uległy poprawie czynniki, które doprowadziły do rozwoju zespołu metabolicznego.

W celu zmniejszenia ryzyka rozwoju choroby wieńcowej w raporcie ATP III zaleca się wieloczynnikową terapeutyczną zmianę stylu życia (therapeutic lifestyle change – TLC). Dotyczy to również osób z zespołem metabolicznym.

Terapeutyczna zmiana stylu życia to:

  • modyfikacja żywienia, dieta terapeutyczna: nasycone kwasy tłuszczowe <7% energii, cholesterol pokarmowy <200 mg/d
  • redukcja masy ciała: kaloryczność diety dostosować tak, aby osiągnąć pożądaną masę ciała i zapobiegać jej zwiększeniu
  • zwiększenie aktywności fizycznej w formie umiarkowanego wysiłku, który spowoduje zużycie >200 kcal/d.

Zalecenia ATP III dotyczące diety terapeutycznej, mającej na celu zmniejszenie ryzyka wystąpienia choroby wieńcowej:

  • zmniejszenie spożycia nasyconych kwasów tłuszczowych (NKT) <7% ogółu energii
  • zmniejszenie spożycia izomerów trans do możliwie najmniejszej ilości
  • zmniejszenie spożycia cholesterolu pokarmowego <200 mg/d
  • spożycie wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (WKT) <10% ogółu energii
  • spożycie jednonienasyconych kwasów tłuszczowych (JKT) <20% ogółu energii
  • tłuszcz ogółem 25–35% ogółu energii*
  • węglowodany** 50–60% ogółu energii*
  • błonnik pokarmowy 20–30 g/d
  • białko ~15% ogółu energii
  • ograniczenie spożycia cukru, soli i alkoholu (jeśli zwiększone stężenie triglicerydów)
  • sterole, stanole, błonnik rozpuszczalny!
*ATP III aprobuje zwiększenie udziału tłuszczu u osób z zespołem metabolicznym do 35% ogółu energii i zmniejszenie udziału węglowodanów do 50% ogółu energii. Podkreślono, że zwiększenie udziału tłuszczu należy osiągnąć, zwiększając spożycie wielo- i jednonienasyconych kwasów tłuszczowych.
**Węglowodany powinny pochodzić głównie z żywności bogatej w węglowodany złożone, w tym z produktów zbożowych (zwłaszcza pełnoziarnistych), warzyw i owoców.

Osoby z zaburzeniami lipidowymi lub z zespołem metabolicznym powinny unikać spożywania zarówno bardzo małych, jak i dużych ilości tłuszczów; powinny one stanowić 25–35% ogółu energii. U niektórych osób z zespołem metabolicznym spożycie tłuszczów ogółem w ilości pokrywającej 30–35% energii może zmniejszać nasilenie lipidowych i nielipidowych czynników ryzyka. U osób z zespołem metabolicznym, u których występuje zwiększone stężenie triglicerydów lub małe stężenie frakcji HDL cholesterolu, należy rozważyć mniejsze spożycie węglowodanów, np. <50% ogółu energii. Bez względu na ilość, węglowodany powinny pochodzić głównie z produktów zbożowych, przede wszystkim pełnoziarnistych, a także z warzyw, owoców i produktów mlecznych bez tłuszczu lub z małą zawartością tłuszczu.

Nie należy mylić zalecanego przez ATP III osobom z zespołem metabolicznym łagodniejszego ograniczania zawartości tłuszczów w diecie z popularnymi dietami ubogimi w węglowodany, a bogatymi w tłuszcze i białko. Osoby z zespołem metabolicznym mogą zwiększyć zawartość tłuszczów w diecie do 35% ogółu energii, ale powinny układać dietę w taki sposób, aby przeważały w niej nienasycone kwasy tłuszczowe, a spożycie nasyconych kwasów tłuszczowych było mniejsze niż 7% energii. Dzięki temu zmniejsza się nieco zawartość węglowodanów w diecie, co przeciwdziała zwiększeniu stężenia triglicerydów i zmniejszenia stężenia frakcji HDL cholesterolu (czego przyczyną mogłaby być dieta bogata w węglowodany).

Co oznacza w praktyce „nasycone kwasy tłuszczowe (NKT) <7% ogółu energii”?

  • W diecie 1000 kcal nie powinno być więcej niż 8 g NKT
  • W diecie 1500 kcal nie powinno być więcej niż 12 g NKT
  • W diecie 2000 kcal nie powinno być więcej niż 15 g NKT

W tabeli 4. przedstawiono różnice w zawartości nasyconych kwasów tłuszczowych w zależności od wyboru produktów spożywczych.

Tabela 4. Różnice w zawartości nasyconych kwasów tłuszczowych (NKT) w diecie 1500 kcal w zależności od wyboru produktów (wybór produktów o małej zawartości NKT vs. wybór produktów o dużej zawartości NKT)
produkty o małej zawartości NKT NKT (g) produkt o dużej zawartości NKT NKT (g)
mleko 0,5% tłuszczu, 500 ml 1,6 mleko 2% tłuszczu, 500 ml 6
ser biały półtłusty, 80 g 2,2 ser biały tłusty, 80 g 5
margaryna miękka, 15 g 1,8 masło, 15 g 7,5
olej rzepakowy, 15 ml 1,1 smalec, 15 g 6,5
chuda wołowina, 100 g 3,5 schab karkowy, 100 g 8
chuda szynka, 50 g 1,5 baleron, 50 g 3,5
w sumie 11,7 w sumie 36,5

Tabela 5. Produkty zalecane i przeciwwskazane w diecie terapeutycznej w zespole metabolicznym (wg ATP III, modyfikacja własna)
grupa produktów produkty zalecane produkty przeciwwskazane
produkty zbożowe i inne bogate w węglowodany ≥6 porcji dziennie, dostosowane do potrzeb kalorycznych, pieczywo, płatki śniadaniowe (głównie pełnoziarniste), makarony, ryż, ziemniaki, fasola, groch, soja, soczewica produkty cukiernicze, takie jak pączki, herbatniki, bułki maślane, rogaliki francuskie, ciasteczka, chipsy, krakersy, kukurydza prażona z dodatkiem tłuszczu
warzywa 3–5 porcji dziennie, świeże, mrożone lub z puszki, bez dodatku niewłaściwego tłuszczu, sosu lub soli, owoce lub warzywa powinny wzbogacać każdy posiłek smażone albo przygotowywane z masłem, serem lub sosem zawierającym śmietanę
owoce 2–4 porcje dziennie, świeże, mrożone lub z puszki smażone lub podawane z masłem albo śmietaną
produkty mleczne 2–3 porcje dziennie; mleko o zawartości tłuszczu 0–1%*, maślanka, jogurt, serek ziarnisty, sery bez tłuszczu lub o małej zawartości tłuszczu mleko pełnotłuste lub 2%*, jogurt z pełnego mleka, lody, śmietana, sery żółte i pleśniowe
jaja ≥2 żółtka na tydzień, białka jaj żółtka jaj, całe jaja w ilości nie większej niż 2 sztuki/tydz.
mięso**, drób, ryby ≥150 g dziennie; chude mięso, chude wędliny lub białka soi, drób bez skóry, ryby bardziej tłuste części mięsa, żeberka, hamburgery, bekon, kiełbasy, wędliny: salami, mortadela, parówki, podroby: wątróbka, móżdżek, drób ze skórą, smażone mięso, drób lub ryby
tłuszcze i oleje ilość dostosowana do zapotrzebowania kalorycznego; oleje zawierające tłuszcze nienasycone, miękkie margaryny, sosy do sałatek, nasiona i orzechy masło, twarde margaryny, czekolada, kokos
inne składniki terapeutycznej diety margaryny zawierające stanole*** i sterole***, produkty obfitujące w błonnik rozpuszczalny***: płatki jęczmienne i kasza jęczmienna, płatki owsiane, płesznik, jabłka, banany, jagody, owoce cytrusowe, nektarynki, brzoskwinie, gruszki, śliwki, śliwki suszone, brokuły, brukselka, marchew, fasola, groch, soja, soczewica, produkty sojowe (tofu, miso)
* (ATP III) Mleko i produkty mleczne bez tłuszczu albo o zmniejszonej zawartości tłuszczu dostarczają tyle samo lub więcej wapnia i białka, co mleko i produkty mleczne z pełnotłustego mleka, przy czym zawierają mało nasyconych kwasów tłuszczowych lub w ogóle ich nie zawierają. W napojach mlecznych o zawartości tłuszczu 2% duża część tłuszczu to nasycone kwasy tłuszczowe.
** (ATP III) Nie ma potrzeby drastycznego ograniczania spożycia czerwonego mięsa lub jego eliminacji z diety. Chude czerwone mięso jest bogate w białko, zawiera bardzo dobrze przyswajalne żelazo (Fe++) i jest dobrym źródłem cynku oraz witaminy B12. U kobiet przed menopauzą jedzenie chudego mięsa może się przyczyniać do utrzymania ustrojowych zapasów żelaza. Zamiast chudego czerwonego mięsa można jeść mięso kurczaka i indyka, chociaż nie zawiera ono tak dużo żelaza. Ryby zawierają mało tłuszczów nasyconych. Tłuste ryby morskie są bogate w zdrowe kwasy tłuszczowe omega-3 i stanowią dobre źródło białka. Mięso kurczaka, indyka i ryby należy przyrządzać, dodając jak najmniej tłuszczów nasyconych. Skorupiaki mają mało tłuszczów nasyconych, ale różnią się zawartością cholesterolu. Krewetki mają stosunkowo dużo cholesterolu, więc powinno się je jadać tylko okazjonalnie.
*** (ATP III) Spożywanie produktów z dodatkiem steroli lub stanoli i produktów bogatych w błonnik rozpuszczalny zmniejsza stężenie cholesterolu frakcji LDL we krwi.

Dlaczego należy stosować dietę w zespole metabolicznym?

  • Dieta jest nieodłącznym elementem leczenia zespołu metabolicznego
  • Wspomaga leczenie farmakologiczne, często pozwala na zmniejszenie dawki leków
  • Poprawia samopoczucie i jakość życia pacjenta

Pierwszoplanowym zaleceniem jest zachęcenie pacjenta z zespołem metabolicznym do redukcji masy ciała. Wskazana jest stała współpraca z dietetykiem.

Zalecana jest dieta niskokaloryczna, najlepiej o cechach diety śródziemnomorskiej.

Tradycyjna dieta śródziemnomorska

Oznacza sposób odżywiania typowy dla mieszkańców Krety oraz większości pozostałych mieszkańców Grecji i południowych Włoch na początku lat 60. XX wieku, czyli w czasie Badania Siedmiu Krajów (Seven Countries Study), w którym wykazano zdrowotne walory diety śródziemnomorskiej (zobacz: Dieta śródziemnomorska).

Mieszkańcy tych regionów, pomimo ograniczonego dostępu do opieki medycznej, rzadko zapadali na:

  • nadciśnienie tętnicze
  • cukrzycę typu 2
  • chorobę niedokrwienną serca
  • rzadziej też występowała u nich otyłość.

Tradycyjna dieta śródziemnomorska była skuteczna w profilaktyce zaburzeń składających się na zespół metaboliczny.

Dieta śródziemnomorska w latach 60. charakteryzowała się:

  • dużym spożyciem warzyw, również strączkowych
  • dużym spożyciem produktów zbożowych
  • dużym spożyciem świeżych owoców
  • sporym spożyciem ryb, jogurtu, sera i orzechów
  • małym spożyciem mięsa, jaj i cukru
  • dominacją oliwy z oliwek jako tłuszczu
  • brakiem zwyczaju smarowania pieczywa
  • niestosowaniem zasmażek z mąki czy śmietany do zupy
  • przyprawianiem potraw dużą ilością czosnku i ziół.

Dieta śródziemnomorska a zespół metaboliczny

Dieta śródziemnomorska zawiera składniki, które pomagają kontrolować zaburzenia wchodzące w skład zespołu metabolicznego:

  • oliwa z oliwek (w Polsce można ją zastąpić olejem rzepakowym) zawiera jednonienasycone kwasy tłuszczowe, które zwiększają stężenie frakcji HDL cholesterolu, obniżają ciśnienie tętnicze i zmniejszają insulinooporność
  • tłuste ryby morskie zawierają dużo kwasów tłuszczowych omega-3, które zmniejszają stężenie triglicerydów we krwi i obniżają ciśnienie tętnicze
  • warzywa, w tym nasiona roślin strączkowych i pełnoziarniste produkty zbożowe, dzięki dużej zawartości potasu, magnezu i błonnika pokarmowego pomagają obniżyć podwyższone ciśnienie tętnicze
  • błonnik zmniejsza gęstość energetyczną posiłków, dzięki czemu zapobiega otyłości i pomaga ją leczyć, a także zwiększa wrażliwość na insulinę i poprawia gospodarkę węglowodanową (zmniejsza glikemię)
  • dużo świeżych ziół pomaga zmniejszyć ilość soli i dzięki temu obniżyć ciśnienie tętnicze.

Dieta śródziemnomorska zawiera mało składników przeciwwskazanych w zespole metabolicznym:

  • nasyconych kwasów tłuszczowych
  • izomerów trans
  • cholesterolu pokarmowego.

Badanie Esposito i wsp.

W ostatnich latach naukowcy rozpoczęli badania dotyczące korzyści zdrowotnych wynikających ze stosowania diety śródziemnomorskiej przez pacjentów z zespołem metabolicznym. Dieta śródziemnomorska okazała się efektywnym sposobem leczenia tego zespołu. Wykazało to między innymi badanie Esposito i wsp., przeprowadzone we Włoszech, którego wyniki opublikowano w 2004 roku. Celem tego badania było określenie skuteczności diety śródziemnomorskiej w leczeniu zespołu metabolicznego w porównaniu z dietą kontrolną. Wzięło w nim udział 180 pacjentów z zespołem metabolicznym; badanie trwało 2 lata. Pacjentów podzielono na dwie grupy:

  • 90 osób – grupa interwencyjna, której zalecono stosowanie diety śródziemnomorskiej,
  • 90 osób – grupa kontrolna.

Pacjentów z grupy interwencyjnej, stosującej dietę śródziemnomorską, szczegółowo poinformowano o korzyściach zdrowotnych wynikających ze stosowania tej diety i poinstruowano, jak prowadzić dzienniczek spożycia. Pacjenci z tej grupy mieli wsparcie psychologa, otrzymali indywidualne porady, jak zwiększyć spożycie produktów pełnoziarnistych, owoców, warzyw, w tym nasion roślin strączkowych, orzechów włoskich i oliwy z oliwek. Grupa odbywała spotkania z dietetykiem raz w miesiącu w pierwszym roku badania i raz na dwa miesiące w drugim roku.

Pacjenci z grupy kontrolnej otrzymali ogólną informację na temat właściwego wyboru produktów spożywczych, nie mieli programu indywidualnego, spotkania z dietetykiem odbywali raz na dwa miesiące przez cały czas badania.

Pacjenci z obydwu grup otrzymali zalecenie zwiększenia aktywności fizycznej. Polecano głównie spacery, minimum 30 minut dziennie.

Wyniki po 2 latach

Po 2 latach u pacjentów z grupy stosującej dietę śródziemnomorską w porównaniu z pacjentami na diecie kontrolnej wystąpiła znamienna redukcja:

  • masy ciała
  • BMI
  • obwodu w talii
  • ciśnienia tętniczego
  • stężenia glukozy i insuliny
  • stężenia cholesterolu całkowitego i triglicerydów, a także znamienne zwiększenie stężenia frakcji HDL cholesterolu.

W grupie stosującej dietę śródziemnomorską po 2 latach zespół metaboliczny można było rozpoznać tylko u 40 pacjentów z 90 , natomiast w grupie kontrolnej u 78 pacjentów.

Główny wniosek wysunięty przez Esposito: „Jest to pierwsze badanie, które wykazało, że dieta o cechach diety śródziemnomorskiej, bogata w pełnoziarniste produkty zbożowe, warzywa, w tym strączkowe, owoce, orzechy włoskie i oliwę z oliwek może być bezpiecznym i efektywnym sposobem leczenia zespołu metabolicznego i redukcji związanego z tym zespołem ryzyka sercowo-naczyniowego”.

Badanie DASH

Dieta o cechach diety śródziemnomorskiej okazała się również skuteczna w obniżaniu ciśnienia tętniczego. Dieta taka może więc wspomagać leczenie nadciśnienia, które w populacji polskiej jest najczęstszym zaburzeniem występującym w zespole metabolicznym. Wykazano to w badaniu „Zalecenia dietetyczne mające na celu obniżenie nadciśnienia” (Dietary Approches to Stop Hypertension – DASH).

W badaniu DASH wzięło udział 459 osób po 22. roku życia, u których ciśnienie tętnicze mieściło się w granicach <160/80–95 mm Hg.

W badaniu zastosowano trzy rodzaje diet:

  • dietę kontrolną, czyli przeciętną dietę amerykańską (tłuszcz ogółem 37% energii, nasycone kwasy tłuszczowe 16% energii)
  • dietę owocowo-warzywną, czyli przeciętną dietę amerykańską wzbogaconą w owoce i warzywa
  • dietę o cechach diety śródziemnomorskiej (dietę DASH).

Zawartość sodu we wszystkich dietach była taka sama (~3000 mg), masa ciała badanych nie ulegała zmianie.

Charakterystyka diety DASH (zmodyfikowana dieta śródziemnomorska):

  • bogata w warzywa i owoce
  • bogata w niskotłuszczowe produkty mleczne
  • zmniejszona zawartość nasyconych kwasów tłuszczowych do 6% ogółu energii
  • zmniejszona zawartość tłuszczu do 27% ogółu energii
  • zmniejszona zawartość cholesterolu do 150 mg/d
  • zawartość błonnika 31 g/d
  • bogata w wapń, potas i magnez.

Wyniki badania DASH po 8 tygodniach

  • U osób stosujących dietę owocowo-warzywną nastąpiło łagodne obniżenie ciśnienia w porównaniu z osobami na diecie kontrolnej.
  • Znaczniejsze obniżenie ciśnienia nastąpiło u osób stosujących zmodyfikowaną dietę śródziemnomorską (dietę DASH) – średnio o 5,5 (SBP) i 3,0 (DBP) mm Hg, a w podgrupie z nadciśnieniem o 11,4 i o 5,5 mm Hg.
  • Obniżenie ciśnienia krwi nastąpiło już po 2 tygodniach

Tradycyjna „dieta śródziemnomorska” a cukrzyca

Tradycyjna dieta śródziemnomorska jest wzorcową dietą przeciwmiażdżycową. Chorzy na cukrzycę chorują na chorobę niedokrwienną serca 3–4 razy częściej niż osoby bez cukrzycy, dlatego między innymi dieta śródziemnomorska może chorym na cukrzycę, a także osobom z zespołem metabolicznym, przynieść duże korzyści zdrowotne.

Jak piszą de Lorgeril i wsp. w artykule „Dieta jako medycyna prewencyjna w kardiologii” (Diet as preventive medicine in cardiology): „Optymalną dietą w cukrzycy może być dieta śródziemnomorska, niskokaloryczna, ponieważ:

  • chroni serce
  • poprawia profil lipidowy
  • obniża podwyższone ciśnienie krwi
  • niektóre jej składniki poprawiają tolerancję glukozy, na przykład:
    kwasy tłuszczowe omega-3
    jednonienasycone kwasy tłuszczowe
    warzywa, w tym także strączkowe”.

Autorzy piszą: „należy informować chorych na cukrzycę o głównych założenia diety śródziemnomorskiej”.

Szczegółowe rekomendacje dotyczące diety w cukrzycy w Polsce podaje Polskie Towarzystwo Diabetologiczne (PTD).

Według PTD celem leczenia cukrzycy jest uzyskanie wartości docelowych w zakresie:

  • glikemii
  • ciśnienia tętniczego
  • lipidogramu
  • masy ciała.

Celem leczenia są więc wszystkie zaburzenia wchodzące w skład zespołu metabolicznego. W zaleceniach PTD podkreślono, że prawidłowe żywienie ma istotne znaczenie w prewencji oraz leczeniu przewlekłych powikłań cukrzycy i poprawie ogólnego stanu zdrowia. Zwrócono także uwagę, że wszyscy pacjenci powinni być edukowani w zakresie prawidłowego żywienia przez lekarzy, dietetyków, pielęgniarki diabetologiczne i edukatorów diabetologicznych. W zaleceniach PTD zwrócono szczególną uwagę na wybieranie produktów węglowodanowych o małym indeksie glikemicznym (<50).

Podobne do zaleceń Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego dotyczących diety w cukrzycy są rekomendacje Amerykańskiego Towarzystwa Diabetologicznego (American Diabetes Association – ADA). Autorzy tych rekomendacji podkreślają duże korzyści zdrowotne, które chorym na cukrzycę, otyłym lub ze stanem przedcukrzycowym może przynieść stosowanie diety śródziemnomorskiej.

O uznaniu przez ekspertów amerykańskich diety śródziemnomorskiej za ważny element profilaktyki i leczenia cukrzycy typu 2 świadczą między innymi słowa: „U osób z nadwagą lub otyłych, z insulinoopornością, umiarkowane zmniejszenie masy ciała powoduje, jak wykazały badania, zmniejszenie insulinooporności. Dlatego zaleca się zmniejszenie masy ciała wszystkim osobom z nadwagą lub otyłością, które chorują na cukrzycę lub u których występuje ryzyko rozwoju cukrzycy.

W celu zmniejszenia masy ciała zaleca się albo dietę niskowęglowodanową, niskotłuszczową, niskokaloryczną, albo śródziemnomorską.

Opublikowane w 2010 roku badanie wykazało, że stosowanie diety śródziemnomorskiej u osób z bardzo dużym ryzykiem rozwoju cukrzycy typu 2, nawet przy braku efektu schudnięcia, zmniejszyło ryzyko wystąpienia cukrzycy o 52% w porównaniu z dietą niskotłuszczową.”

Tak więc eksperci Amerykańskiego Towarzystwa Diabetologicznego podkreślają, że:

  • dieta śródziemnomorska może być efektywną dietą w odchudzaniu,
  • dieta śródziemnomorska zmniejsza ryzyko wystąpienia cukrzycy nawet przy braku efektu schudnięcia.


Piśmiennictwo:

American Diabetes Association: Standards of medical care in diabetes – 2012. Position Statement. Diab. Care 2012; 35 (Suppl. 1): S11–S61.
Appel L.J. i wsp.: A Clinical Trial of the Effects of Dietary Patterns on Blood Pressure. New Engl. J. Med. 1997; 336: 1117–1124.
Avogaro P. i wsp.: Association of hyperlipidemia, diabetes mellitus and mild obesity. Acta Diabetol. Lat. 1967; 4: 572–590.
Cichocka A.: Praktyczny poradnik żywieniowy w odchudzaniu oraz profilaktyce i leczeniu cukrzycy typu 2. Wyd. Medyk Sp. z o.o., Warszawa 2010.
Cybulska B., Kłosiewicz-Latoszek L., Cichocka A.: Zaburzenia lipidowe. Z cyklu: Instytut Żywności i Żywienia zaleca. Wyd. Lek. PZWL, Warszawa 2006.
Czech A., Cypryk K., Czupryniak L. i wsp.: Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę, 2010. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Diabetologia Kliniczna 2012; 1 (Suppl. A): A1–A52.
de Lorgeril M. i wsp.: Diet as preventive medicine in cardiology. Cur. Op. Card. 2000; 15: 364–370.
Esposito K. i wsp.: Effect of mediterranean-style diet on endothelial dysfunction and markers of metabolic syndrome. JAMA 2004; 292: 1440–1446.
Hanefeld M., Leonhardt W.: Das metabolische Syndrome. Dt Gesundh – Wesen, 36:545-55 1981; IDF: The IDF consensus worldwide definition of the metabolic syndrome. www.idf.org.2005.
Jarosz M., Respondek W. (red.): Nadciśnienie tętnicze. Z cyklu: Instytut Żywności i Żywienia zaleca. Wyd. Lek. PZWL, Warszawa 2006.
Jarosz M., Kłosiewicz-Latoszek L., Respondek W. i wsp.: Otyłość. Zapobieganie i leczenie. Z cyklu: Instytut Żywności i Żywienia zaleca. Wyd. Lek. PZWL, Warszawa 2006.
Jarosz M., Kłosiewicz-Latoszek L., Respondek W. i wsp.: Cukrzyca. Zapobieganie i leczenie. Z cyklu: Instytut Żywności i Żywienia zaleca. Wyd. Lek. PZWL, Warszawa 2007.
Jarosz M. (red.): Praktyczny podręcznik dietetyki. Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa 2010. Kaplan M.N.: The deadly quartet: upper body obesity, glucose intolerance, hypertriglycerydemia and hypertention. Arch. Int. Med. 1989; 149: 1514–1520.
Kunachowicz H., Nadolna I., Przygoda B. i wsp.: Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Wyd. Lek. PZWL, Warszawa 2005.
Kylin E: Studien ueber das Hypertonie-Hyperglykaemie syndrom. Zentralbaltt fuer Innere Medizin. 1923; 44: 105–127.
Reaven G.: Banting lecture 1988. Role of insulin resistance in human disease. Diabetes 1988; 37: 1595–1607.
Roberts Ch.K., Barnard R.J., Croymans D.M.: Weight loss with a low-carbohydrate, mediterranean, or low-fat diet. N. Engl. J. Med. 2008; 13: 2169–2172.
Szostak W.B.: Metaboliczne choroby cywilizacyjne. Znaczenie społeczne i związki ze sposobem żywienia. Pol. Tyg. Lek. 1976; 31: 245.
Szostak W.B., Cichocka A.: Leczenie dietetyczne hipercholesterolemii. Zasady postępowania i ich realizacja w praktyce. W: Cybulska B., Kłosiewicz-Latoszek L. (red.): Zaburzenia lipidowe. Wyd. Med. Termedia, Poznań 2010: 65–77.
Szostak W.B., Cichocka A.: Leczenie dietetyczne aterogennej dyslipidemii oraz zespołu chylomikronemii – zasady postępowania i ich realizacja w praktyce. W: Cybulska B., Kłosiewicz-Latoszek L. (red.): Zaburzenia lipidowe. Wyd. Med. Termedia, Poznań 2010: 78–85.
Szostak W.B., Cichocka A., Szostak-Węgierek D.: Interwencja dietetyczna dla korekty zaburzeń lipidowych w cukrzycy. W: Cybulska B., Kłosiewicz-Latoszek L. (red.): Leczenie zaburzeń lipidowych w cukrzycy. Medical Education, Warszawa 2010: 21–31.
Szostak W.B., Cichocka A.: Dieta w leczeniu cukrzycy typu 2 bez mikroalbuminurii i w profilaktyce jej powikłań. Via Medica, Gdańsk 2010.
Szostak W.B., Cichocka A.: Dieta śródziemnomorska w profilaktyce i leczeniu chorób układu krążenia i cukrzycy typu 2. Wyd. Medyk Sp. z o.o., Warszawa 2012.
Third report of the National Cholesterol Education Program (NCEP). Expert Panel on Detection, Evaluation, and Treament of High Blood Cholesterol in Adultas (Adult Treatment Panel III, ATP III). JAMA 2001; 285: 2486–2497, www.nhbli.nih.gov/guidelines/cholesterol/index.htm.
Trzeci Raport ekspertów Narodowego Programu Edukacji Cholesterolowej (USA) nt. Wykrywanie, ocena i leczenie hipercholesterolemii u dorosłych, cz. II (Raport Adult Treatment Panel III – ATP III), tłumaczenie polskie. Med. Prakt. www.mp.pl/artykuly.
Tuomilehto J.: Goverments must act now to avoid MS and obesity epidemic. www.escardio.org/initiatives/News/events/esc_congress/Tuomilehto_avoid_MSandobesity_epidemic.htm?DN2808.
Węgierko J.: Cukrzyca. PZWL, Warszawa 1958.
Willett W. i wsp.: Mediterranean diet pyramide: a cultural model for healthy eating. Am. J. Clin. Nutr. 1995; 61 (suppl): 1402S–1406S.
Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę, 2012. Diabetologia Kliniczna 2012; t. 1 (supl. A): A1–A51.
Widecka K., Grodzicki T., Narkiewicz K.: Zasady postępowania w nadciśnieniu tętniczym – 2011 rok. Wytyczne Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego. Nadciśnienie Tętnicze 2011; t. 15: 2: 55–82.
Zdrojewski T. i wsp.: Rozpowszechnienie głównych czynników ryzyka ChUS-N w Polsce. Wyniki badania NATPOL Plus. Kardiol. Pol. 2004; supl. IV: 5–26.
Data utworzenia: 19.07.2012
Udostępnij:
Zobacz także
Wysłanie wiadomości oznacza akceptację regulaminu

Publikacje, którym ufa Twój lekarz

Medycyna Praktyczna jest wiodącym krajowym wydawcą literatury fachowej. 98% lekarzy podejmuje decyzje diagnostyczne lub terapeutyczne z wykorzystaniem naszych publikacji.

 

Zaprenumeruj newsletter

Na podany adres wysłaliśmy wiadomość z linkiem aktywacyjnym.

Dziękujemy.

Ten adres email jest juz zapisany w naszej bazie, prosimy podać inny adres email.

Na ten adres email wysłaliśmy już wiadomość z linkiem aktywacyjnym, dziękujemy.

Wystąpił błąd, przepraszamy. Prosimy wypełnić formularz ponownie. W razie problemów prosimy o kontakt.

Jeżeli chcesz otrzymywać lokalne informacje zdrowotne podaj kod pocztowy

Nie, dziękuję.

Aktualności

  • Programowanie żywieniowe – co to takiego?
    Teoria programowania żywieniowego zakłada, że niekorzystne warunki w życiu płodowym mogą doprowadzić do nieodwracalnych zmian w budowie, metabolizmie i funkcjonowaniu wybranych narządów dziecka, przekładając się w ten sposób na zwiększone ryzyko rozwoju chorób sercowo-naczyniowych, cukrzycy typu 2, osteoporozy, a nawet nowotworów.
  • Alkohol a ryzyko raka piersi
    Badania epidemiologiczne i eksperymentalne wskazują, że etanol działa kancerogennie i może zwiększać ryzyko rozwoju raka piersi.
  • Rocker Gisu: Suplementy to nie leki
    Rób zakupy bez podniety; suplementy to nie leki, to uzupełnienie diety - śpiewa w najnowszym klipie Rocker Gisu, czyli Główny Inspektor Sanitarny Marek Posobkiewicz. To pierwszy rockowy kawałek Posobkiewcza, który wcześniej dał się już poznać jako raper zachęcający m.in. do szczepień.

Lekarze odpowiadają na pytania

Przychodnie i gabinety lekarskie w pobliżu

Leki

Zadaj pytanie ekspertowi:

Wysłanie wiadomości oznacza akceptację regulaminu

Korzystając ze stron oraz aplikacji mobilnych Medycyny Praktycznej, wyrażasz zgodę na używanie cookies zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki oraz zgodnie z polityką Medycyny Praktycznej dotyczącą plików cookies