Związek między żywieniem a występowaniem nowotworów

Związek między żywieniem a występowaniem nowotworówOceń:
(5.00/5 z 1 ocen)
mgr Diana Wolańska
Zakład Profilaktyki Chorób Żywieniowozależnych z Poradnią Chorób Metabolicznych
Instytut Żywności i Żywienia w Warszawie
Związek między żywieniem a występowaniem nowotworów

Zachorowalność na nowotwory systematycznie wzrasta, dlatego tak istotna jest wczesna prewencja w postaci prawidłowego żywienia i aktywności fizycznej. Według badań przeprowadzonych przez Instytut Żywności i Żywienia w Warszawie zmiana struktury zachorowań na różne nowotwory wynika przede wszystkim ze zmian sposobu żywienia i aktywności fizycznej wśród populacji polskiej w ciągu ostatnich 50 lat.

Istotny związek między żywieniem a występowaniem nowotworów wykazywany jest w wielu badaniach populacyjnych. Ocenia się, że dieta i alkohol odpowiadają prawdopodobnie za około 40% wszystkich nowotworów złośliwych, a według Światowej Fundacji Badań nad Rakiem (World Cancer Research Fund - WCRF) korzystne zmiany w diecie mogłyby zapobiec około 75% przypadków raka żołądka, około 75% przypadków raka okrężnicy i odbytnicy oraz około 50% przypadków raka piersi.

Produkty żywnościowe i składniki żywności zmniejszające ryzyko zachorowania na nowotwory

Warzywa i owoce

Spożycie warzyw surowych, w tym czosnku i owoców cytrusowych jest najlepiej udokumentowanym czynnikiem zmniejszającym ryzyko rozwoju wielu nowotworów złośliwych przewodu pokarmowego, zwłaszcza żołądka, jamy ustnej, gardła, przełyku i okrężnicy. W celu zmniejszenia ryzyka nowotworów zaleca się spożywanie co najmniej 5 porcji różnych warzyw i owoców, a nawet według American Cancer Society spożywanie jak największej ilości warzyw i owoców.

Składnikami wykazującymi protekcyjny wpływ są m.in. antyoksydanty, czyli witamina C, witamina E, selen, pochodne karotenu oraz wiele innych substancji chemicznych zawartych w produktach pochodzenia roślinnego. Ich działanie ochronne może polegać na zmiataniu wolnych rodników tlenowych i dzięki temu na hamowaniu uszkodzeń DNA tkanek oraz na regulacji mnożenia oraz obumierania komórek atypowych. Ponadto dane z badań naukowych wskazują na wpływ tych witamin na procesy regulujące transkrypcję różnych genów czy aktywność enzymów odpowiedzialnych za procesy naprawcze DNA. Osoby spożywające większe ilości warzyw i owoców, będących źródłem antyoksydantów, są mniej narażone na niektóre typy nowotworów. Metaanaliza 13 badań, oceniająca wpływ witamin: A, C oraz E na ryzyko zachorowania na nowotwory okrężnicy, wykazała, że całkowite spożycie witaminy A powyżej 4000 µg/d, witaminy C powyżej 600 mg/d oraz witaminy E powyżej 200 mg/d (suma witamin dostarczonych wraz z dietą oraz z suplementami diety) wiązało się ze zmniejszeniem ryzyka wystąpienia raka okrężnicy o 24-30%.

Obecne dane wskazują również na to, że kwas foliowy zawarty w warzywach i owocach przyczynia się do zmniejszenia ryzyka nowotworów. Według raportu opublikowanego przez WCRF i Amerykański Instytut Badań nad Rakiem (American Institute for Cancer Research - AICR) foliany prawdopodobnie wykazują działanie ochronne w chorobie nowotworowej trzustki, natomiast ograniczone dowody świadczą o tym, że składnik ten ma właściwości chroniące przed rakiem przełyku i jelita grubego. Niedobór kwasu foliowego może zwiększać ryzyko raka jelita grubego i piersi, zwłaszcza u osób spożywających napoje alkoholowe. W celu zapewnienia odpowiedniej ilości kwasu foliowego dieta powinna obfitować w warzywa i owoce koloru ciemnozielonego i pomarańczowego oraz w nasiona roślin strączkowych.

Kolejnym składnikiem warzyw i owoców są karotenoidy. Zawierają je zwłaszcza żółte, pomarańczowe i zielone warzywa i owoce, takie jak marchew, pomidory, papryka zielona i żółta, dynia, szpinak, kapusta włoska, melon, morele, brzoskwinie itd. Według WCRF i AICR produkty zawierające karotenoidy prawdopodobnie chronią przed nowotworami jamy ustnej, gardła, krtani i płuc. Prawdopodobny związek istnieje również między spożyciem ß-karotenu a rozwojem raka przełyku oraz likopenem a rozwojem raka gruczołu krokowego.

Ponadto zawartość wielu innych substancji czynnych, m.in. flawonoidów, karotenoidów, terpenów, steroli, indoli, również odgrywa istotną rolę w zapobieganiu rozwojowi nowotworów złośliwych. Cenna jest również zawartość błonnika pokarmowego, którego źródłem są warzywa i owoce. Jest on istotnym czynnikiem zmniejszającym ryzyko raka, m.in. jelita grubego. Jego ochronne działanie polega na stymulacji perystaltyki jelit, co powoduje skrócenie pasażu stolca i kontaktu błony śluzowej z czynnikami pokarmowymi oraz z różnymi karcinogenami, dostającymi się do przewodu pokarmowego wraz ze spożywanym pokarmem.

Pomidory

W szeregu badań wykazano, że pomidory i przetwory pomidorowe zmniejszają ryzyko niektórych nowotworów. Składnikiem o tych pozytywnych właściwościach jest likopen, czerwonopomarańczowy barwnik z grupy karotenów. Czerwone pomidory zawierają 10-15 mg/100 g likopenu, podczas gdy jego żółte odmiany dostarczają jedynie 0,5 mg tego karotenoidu na 100 g warzywa. Ponadto większe jego stężenia (3-5 razy) obserwuje się w skórce w porównaniu z miąższem, co więcej likopen jest lepiej przyswajalny z przetworów pomidorowych (np. zupy, sosy, koncentrat pomidorowy, ketchup) niż z surowych pomidorów. W badaniu epidemiologicznym Health Professionals Follow-up Study (HPFS) dowiedziono, że spożywanie 2-4 porcji surowych pomidorów tygodniowo skutkuje 26% obniżeniem ryzyka zachorowania na nowotwór prostaty. Ponadto dostarczanie wraz z dietą przetworzonych pomidorów w postaci sosu pomidorowego i pizzy redukowało to ryzyko nawet o 35%.

Warzywa krzyżowe

Warzywa z rodzin krzyżowych, tj. brokuły, kalafior, brukselka, jarmuż, rzepa i kapusta zawierają pewne związki chemiczne, które jak się uważa, zmniejszają ryzyko zachorowania na raka jelita grubego, żołądka, płuc, prostaty, piersi, błony śluzowej macicy oraz pęcherza moczowego. Istotne w ochronie przed nowotworami związkami zawartymi w tych warzywach są m.in. witamina C, karotenoidy, foliany, błonnik pokarmowy oraz glukozynolany. Charakterystyczna dla warzyw krzyżowych jest właśnie zawartość glukozynolanów, które są prekursorami aktywnych biologicznie izotiocyjanianów oraz indoli, chroniących przed uszkodzeniami DNA oraz umożliwiających degradację komórek zmienionych nowotworowo. Brokuły zawierają znaczną ilość sulforafanu, który ma wielokierunkowe działanie na różnych etapach kancerogenezy i zmniejsza ryzyko zwłaszcza nowotworu jelita grubego i gruczołu krokowego.

Warzywa cebulowe

Warzywa cebulowe, takie jak cebula, szalotka, por, szczypiorek, a w szczególności czosnek wzbudzają zainteresowanie z uwagi na właściwości przeciwnowotworowe. Uważa się, że ich protekcyjne działanie wynika z zawartości substancji aktywnych biologicznie, takich jak związki siarki, flawonoidy, selen, oligosacharydy, aminokwas, m.in. arginina. Według doniesień naukowych szczególne znaczenie mają związki siarki zawarte w czosnku, które mają zdolność do zahamowania wzrostu komórek nowotworowych. Równie ważne jest działanie antyoksydacyjne warzyw cebulowych. Swoje protekcyjne działanie szczególnie wykazują w odniesieniu do raka jelita grubego.

Winogrona i czerwone wino

W czerwonym winie i winogronach zawarty jest resweratrol, który jest przedstawicielem polifenoli o właściwościach prewencyjnych chorób nowotworowych. Działa on antyoksydacyjnie, przeciwzapalnie, przeciwmutagennie oraz antyproliferacyjnie. Świeża skórka winogron zawiera 50-100 µg resweratrolu na1 g suchej masy, w związku z czym duże stężenie tego fitoskładnika zawierają czerwone wino i sok winogronowy. Badania epidemiologiczne wskazują, że resweratrol redukuje ryzyko nie tylko chorób sercowo-naczyniowych, ale także pewnych nowotworów, w tym piersi, prostaty czy też jelita grubego.

Produkty pełnoziarniste

Zboża, takie jak pszenica, ryż, owies, jęczmień, orkisz oraz produkty z nich wytworzone są podstawą prawidłowej diety. Produkty pełnoziarniste są bogate w błonnik, witaminy i składniki mineralne, a ich zwiększone spożycie wiąże się z mniejszym ryzykiem zachorowania na nowotwory. W badaniu Swedish Mammography Cohort oceniającym związek pomiędzy spożyciem produktów pełnoziarnistych a ryzykiem wystąpienia nowotworu jelita grubego zaobserwowano, że spożywanie ponad 4,5 porcji produktów pełnoziarnistych (pieczywo chrupkie, pełnoziarnisty chleb żytni, płatki zbożowe) dziennie powodowało zmniejszenie o 35% ryzyka zachorowania na nowotwór okrężnicy w porównaniu ze spożywaniem mniej niż 1,5 porcji.

Tłuszcz

W badaniach nie wykazano, by całkowita ilość tłuszczu w diecie miała związek z powstawaniem nowotworów, chociaż może to być czynnik pośredni. Diety o dużej zawartości tłuszczu są jednocześnie bogatokaloryczne, a to zwiększa zagrożenie nadwagą i otyłością stanowiących czynnik ryzyka rozwoju wielu rodzajów nowotworów. Istotna w diecie jest struktura spożycia poszczególnych kwasów tłuszczowych.

„Złe tłuszcze”

Nadmiar tłuszczów zwierzęcych może prowadzić do nasilenia stanu zapalnego organizmu, co stymuluje rozwój klonu komórek nowotworowych oraz niepohamowany rozwój raka. Ponadto tłuszcz pochodzenia zwierzęcego przyczynia się do zmiany składu i aktywności flory jelitowej, co jest kolejnym czynnikiem zwiększającym ryzyko raka jelita grubego.

Dodatkowo bogatotłuszczowe produkty żywnościowe zwiększają stężenie w kale wtórnych kwasów żółciowych i innych substancji mogących być karcinogenami. Również duże spożycie cholesterolu, przekształcanego przez bakterie jelitowe do koprostanolu i cholestanolu, metabolitów, których wpływ na wzrost ryzyka rak okrężnicy uznano za możliwy. Tłuszcze trans, powstające podczas uwodorniania tłuszczów wykazują niekorzystne działanie na układ krążenia, a ich związki z nowotworami złośliwymi pozostają nieustalone. Niemniej jednak zaleca się spożywanie możliwie najmniejszej ilości tłuszczów trans oraz tłuszczów pochodzenia zwierzęcego.

„Dobre tłuszcze”

Istotny w diecie jest rodzaj spożywanego tłuszczu. Kwasy tłuszczowe n-3 (zawarte głównie w rybach), jednonienasycone kwasy tłuszczowe (zawarte w oliwie z oliwek i w oleju rzepakowym) i wielonienasycone kwasy tłuszczowe zmniejszają ryzyko nowotworów, w przeciwieństwie do tłuszczów nasyconych, które to ryzyko zwiększają. Badania epidemiologiczne oraz na zwierzętach wskazują, że wielonienasycone kwasy tłuszczowe – kwas ?-linolenowy (ALA), eikozapentaenowy (EPA) i dokozaheksaenowy (DHA) hamują powstawanie między innymi nowotworów: piersi, jelita grubego, trzustki, gruczołu krokowego, płuc i żołądka.

Ponadto oleje roślinne, takie jak olej rzepakowy, sojowy, kukurydziany, ale także orzechy, nasiona słonecznika, zarodki pszenne są cennym źródłem witaminy E. W metaanalizie badań nad znaczeniem tokoferoli oraz tokotrienoli jako czynników chemoprewencyjnych wykazano, że są to związki o potencjalnym zastosowaniu w profilaktyce chorób nowotworowych gruczołu krokowego, jelita grubego, piersi, płuc. Tokoferole oraz tokotrienole mogą się przyczynić do zmniejszenia zachorowalności na te choroby dzięki aktywności antyoksydacyjnej, przeciwzapalnej, modulacji aktywności białek wiążących DNA, czyli dzięki wpływowi na geny.

Siemię lniane

Siemię lniane wzbudza coraz większe zainteresowanie wśród naukowców z uwagi na zawartość składników pokarmowych o działaniu przeciwnowotworowym, stanowi ono bowiem bogate źródło lignanów, błonnika pokarmowego i kwasów tłuszczowych n-3. W badaniach wykazano, że dodatek siemienia lnianego do diety pacjentów z rakiem gruczołu krokowego hamował proliferację komórek nowotworowych.

Nabiał

Według raportu opublikowanego przez Światową Fundację Badań nad Rakiem i Amerykański Instytut Badań nad Rakiem produkty dostarczające wapń prawdopodobnie chronią przed chorobą nowotworową jelita grubego, a w mniejszym stopniu przed rakiem piersi. Wapń wpływa na wzrost komórek i procesy apoptozy, m.in. ograniczając wzrost zmienionych nowotworowo komórek jelitowych, oraz działa ochronnie w stosunku do komórek tkanki nabłonkowej jelita poprzez wiązanie wtórnych kwasów żółciowych i kwasów tłuszczowych. Ponadto wskazuje się na możliwość wspólnego działania witaminy D i wapnia. Witamina D zwiększa efekt protekcyjny wapnia w stosunku do procesu kancerogenezy w jelicie grubym. Obecnie bada się probiotyki w aspekcie prewencji chorób nowotworowych.

Korzystne skutki zdrowotne wykazują bakterie kwasu mlekowego z rodzaju Lactobacillus oraz Bifidobacterium, a także drożdże Saccharomyces boulardii. Możliwym mechanizmem ochronnego wpływu bakterii probiotycznych, zwłaszcza przed rakiem jelita grubego, wydaje się być ich zdolność do modyfikacji metabolizmu składników pożywienia, dzięki czemu zyskują one biologiczną aktywność i organizm może z nich skorzystać. Ponadto bakterie probiotyczne wykazują zdolność do wiązania potencjalnych związków o działaniu pronowotworowym oraz ograniczają powstawanie enzymów bakteryjnych odpowiadających za wytwarzanie w świetle przewodu pokarmowego związków sprzyjających tworzeniu zmian nowotworowych.

Rośliny strączkowe – soja

Soja jest cennym źródłem substancji o właściwościach przeciwnowotworowych, spośród których wymienia się izoflawony, zaliczane do fitoestrogenów, inhibitory proteaz, saponiny, lignany, błonnik pokarmowy, kwas foliowy oraz szereg składników mineralnych, w tym wapń. Ochronny wpływ soi wykazano w odniesieniu do rozwoju chorób nowotworowych piersi, głowy i szyi oraz tarczycy. W raporcie Światowej Fundacji Badań nad Rakiem wskazuje się, że soja i jej przetwory mogą również zmniejszać zachorowalność na raka żołądka i gruczołu krokowego. Przypuszcza się, że istotną rolę odgrywają również jej właściwości przeciwzapalne i antyproliferacyjne, czyli zmniejszające zdolność namnażania się komórek atypowych (potencjalnie nowotworowych). Pozostałe rośliny strączkowe mają również pozytywne działanie przeciwnowotworowe. Są one źródłem genisteiny,daidzeiny oraz izoflawonów o szerokim spektrum działania biologicznego. Związki te są istotne w prewencji nowotworu piersi oraz gruczołu krokowego ze względu na oddziaływanie antyestrogenowe i udział w proliferacji i transformacji komórek.

Przyprawy

Przyprawy i zioła o właściwościach przeciwnowotworowych używane są powszechnie w kuchni azjatyckiej. Przykładem jest kurkuma, pozyskiwana z kłącza ostryżu długiego. Według badań wykazuje ona protekcyjne działanie wobec raka jelita grubego oraz synergistyczne z resweratrolem, zawartym w czerwonym winie.

Zielona herbata

Zielona herbata jest bogata w polifenole, a przede wszystkim we flawonole, stanowiące 30-40% suchej masy liści. Najważniejszymi związkami są: katechina, epikatechina, epigallokatechina, galusan-3-epikatechiny, galusan-3-epigallokatechiny oraz proantocyjanidyny. Związkiem o znanych właściwościach przeciwnowotworowych jest galusan-3-epigallokatechiny, którego ochronne działanie, poza działaniem przeciwzapalnym i antyoksydacyjnym, polega na hamowaniu procesu kancerogenezy na etapie inicjacji oraz na indukowaniu apoptozy (inaczej śmierci) w komórkach zmienionych nowotworowo. Doniesienia naukowe wskazują na ochronny wpływ zielonej herbaty w odniesieniu do raka żołądka, trzustki, jelita grubego, płuc, piersi i prostaty gruczołu krokowego. Korzystne działanie zaobserwowano przy spożyciu ponad 10 filiżanek zielonej herbaty dziennie.

Mięso czerwone

Aktualne dane potwierdzają związek między spożyciem mięsa czerwonego (wieprzowiny, wołowiny lub baraniny) i jego przetworów (wędlin, bekonu, parówek itd.) a nowotworami, zwłaszcza okrężnicy i/lub odbytnicy. Badania, w których oceniano osobno wpływ mięsa czerwonego i jego przetworów, sugerują, że z mięsem przetworzonym związane jest nieco większe ryzyko niż z czerwonym , stąd wskazania by ograniczyć oba. Wśród zawartych w mięsie składników, które mogą zwiększać ryzyko nowotworów, wymienia się heterocykliczne aminy i policykliczne węglowodory aromatyczne powstające podczas przygotowywania mięsa w wysokiej temperaturze lub pieczenia na ruszcie. Dodatkowo substancje używane do obróbki mięsa (azotany lub azotyny i sól) przyczyniają się do tworzenia nitrozoamin uszkadzających DNA. Według zaleceń żywieniowych należy ograniczyć czerwone mięso, wybierając chude mięsa, takie jak drób i ryby, oraz spożywać mięso w mniejszych porcjach, a nie jako główną część posiłku. Ponadto poleca się wykorzystywanie w kuchni nasion roślin strączkowych, bogatych w składniki odżywcze, mogące chronić przed nowotworami i stanowiące zdrowsze źródło białka niż mięso czerwone.

Podsumowując: odpowiednie spożycie takich składników pokarmowych jak polifenole roślinne, karotenoidy, selen, wapń, witaminy (D, E, C, A), wielonienasycone kwasy tłuszczowe n-3, probiotyki i prebiotyki może odegrać ważną rolę w profilaktyce wielu chorób nowotworowych. Model żywienia, obfitujący w produkty pochodzenia roślinnego, bogate w antyoksydanty, błonnik oraz węglowodany, zwłaszcza te o niskim indeksie glikemicznym, jak również w  ryby morskie i niewielkie ilości produktów zwierzęcych, szczególnie tłustych jest istotny w prewencji chorób nowotworowych.


Piśmiennictwo:

1. Athar M., Back J.H., Tang X. i wsp.: Resveratrol: a review of preclinical studies for human cancer prevention. Toxicol. Appl. Pharmacol., 2007; 224: 274-283
2. Calabrese V., Bates T.E., Mancuso C. i wsp.: Curcumin and the cellular stress response in free radical related diseases. Mol. Nutr. Food Res., 2008; 52 (9): 1062-1073
3. Campbell J.K., Canene-Adams K., Lindshield B.L. i wsp.: Tomato phytochemicals and prostate cancer risk. J. Nutr., 2004; 134: 3486S-3492S
4. Demark-Wahnefried W., Polascik T.J., George S.L. i wsp.: Flaxseed supplementation (not dietary fat restriction) reduces prostate cancer proliferation rates in men presurgery. Canc. Epidemiol. Biomark. Prev., 2008; 17 (12): 3577-3587
5. Gonzalez C.A., Riboli E.: Diet and cancer prevention: contributions from the European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition (EPIC) study. Eur. J. Canc., 2010; 46 (14): 2555-2562
6. Hirose K., Imaeda N., Tokudome Y. i wsp.: Soybean products and reduction of breast cancer risk: a case-control study in Japan. Br. J. Canc., 2005; 93 (1): 15-22
7. Hsu A., Bray T.M., Ho E.: Anti-inflammatory activity of soy and tea in prostate cancer prevention. Exp. Biol. Med., 2010; 235 (6): 659-667
8. Khan N., Mukhtar H.: Cancer and metastasis: prevention and treatment by Green tea. Canc. Metas. Rev., 2010; 29 (3): 435-445
9. Kim M.K., Park J.H.Y.: Cruciferous vegetable intake and the risk of human cancer: epidemiological evidence. Proc. Nutr. Soc., 2009; 68 (1): 103-110
10. Larsson S.C., Giovannucci E., Bergkvist L. i wsp.: Whole grain consumption and risk of colorectal cancer: a population-based cohort of 60 000 women. Br. J. Canc., 2005; 92: 1803-1807
11. Marciniec K., Włodarczyk-Marciniec B.: Przeciwnowotworowe własności czosnku. Post. Fitoter., 2008; 2: 90-95
12. Mizoue T., Kimura Y., Toyomura K. i WSP:. Calcium, dairy foods, vitamin D, and colorectal cancer risk: the Fukuoka Colorectal Cancer Study. Canc. Epidemiol. Biomark. Prev., 2008; 17 (10): 2800-2807
13. Nakachi K., Matsuyama S., Miyake S. i wsp.: Preventive effects of drinking green tea on cancer and cardiovascular disease: epidemiological evidence for multiple targeting prevention. Biofactors 2000, 13; 1-4: 49-54
14. Olejnik A., Tomczyk J., Kowalska K., Grajek W.: Rola naturalnych składników diety w chemioprewencji nowotworów jelita grubego. Post. Hig. Med. Dośw., 2010; 64: 175-187
15. Park Y., Spiegelman D., Hunter D.J. i wsp.: Intakes of vitamins A, C, and E and use of multiple vitamin supplements and risk of colon cancer: a pooled analysis of prospective cohort studies. Canc. Caus. Contr., 2010; 21 (11): 1745-1757
16. Sosińska E., Obiedziński M.W.: Badania nad bioaktywnymi glukozynolanami w wybranych odmianach warzyw krzyżowych techniką HPLC. Żywn. Nauka Technol. Jakość, 2007; 5 (54): 129-136
17. Tan H.L., Thomas-Ahner J.M., Grainger E.M. i wsp.: Tomatobased food products for prostate cancer prevention: what have we learned? Canc. Metast. Rev., 2010; 29: 553-568
18. Tomczyk J., Olejnik A.: Sulforafan – potencjalny czynnik w prewencji i terapii chorób nowotworowych. Post. Hig. Med. Dośw., 2010; 64: 590-603
19. Food, nutrition, physical activity, and the prevention of cancer: a global perspective. Washington DC, AICR, 2007
20. Wu A.H., Yu M.C., Tseng C.C. i wsp.: Epidemiology of soy exposures and breast cancer risk. Br. J. Canc., 2008; 98 (1): 9-14
21. Zabłocka K., Biernat J.: Wpływ wybranych składników pożywienia na ryzyko rozwoju raka płuca – nienasycone kwasy tłuszczowe, izotiocyjaniany, selen. Współcz. Onkol., 2010; 14 (1): 54-58
Data utworzenia: 06.09.2013
Związek między żywieniem a występowaniem nowotworówOceń:
(5.00/5 z 1 ocen)
Wysłanie wiadomości oznacza akceptację regulaminu

Publikacje, którym ufa Twój lekarz

Medycyna Praktyczna jest wiodącym krajowym wydawcą literatury fachowej. 98% lekarzy podejmuje decyzje diagnostyczne lub terapeutyczne z wykorzystaniem naszych publikacji.

Zaprenumeruj newsletter

Na podany adres wysłaliśmy wiadomość z linkiem aktywacyjnym.

Dziękujemy.

Ten adres email jest juz zapisany w naszej bazie, prosimy podać inny adres email.

Na ten adres email wysłaliśmy już wiadomość z linkiem aktywacyjnym, dziękujemy.

Wystąpił błąd, przepraszamy. Prosimy wypełnić formularz ponownie. W razie problemów prosimy o kontakt.

Jeżeli chcesz otrzymywać lokalne informacje zdrowotne podaj kod pocztowy

Nie, dziękuję.

Aktualności

Lekarze odpowiadają na pytania

Przychodnie i gabinety lekarskie w pobliżu

Leki

Zadaj pytanie ekspertowi:

Wysłanie wiadomości oznacza akceptację regulaminu

Korzystając ze stron oraz aplikacji mobilnych Medycyny Praktycznej, wyrażasz zgodę na używanie cookies zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki oraz zgodnie z polityką Medycyny Praktycznej dotyczącą plików cookies